Afaq MƏSUD

2011-11-14T02:27:00.001-08:00

TOFİQ KAZIMOV

Tofiq Kazımovu mən ilk növbədə, 60-70-ci illərin sənət və ədəbiyyat aləminə çökdürdüyü ağır akademik havanı öz sərhəd və çərçivə tanımayan istedadı, qıcıq və əsəb dolu sənət yoluyla yarmağa müvəffəq olan cəsur qəlbli, işıqlı bir insan kimi xatırlayıram.
Özünəməxsus ifadə imkanlarının sıxışdırıb ənənəvi milli teatr qəliblərinə salmaq məcburiyyətinin, çox vaxt ürəyincə olmayan, ruhuna, dünya və sənət duyumuna yad əsərlərə quruluş vermək məhkumluğunun Tofiq müəllimi daim sıxıntı və gərginlik içində saxladığı, yaşadığı dövrdən irəlidə düşünmək qabiliyyətinə malik olan bu adam üçün hansı faciələr və sarsıntılar yaratdığı, onsuz da asan olmayan sənət yolunda nə kimi əngəllərə çevrilidiyi göz qabağında idi. Tamaşaya qoyduğu əsərlərin premyeralarında, yaxud bizim evdə qonaq olduğu zamanlardan yaddaşımda qalan anlaşılmaz çaşqınlıqlar dou üzü, həmsöhbətlərini çox vaxt, sanki fikri hardasa, ayrı yerdə imiş kimi, dinləməsi, yaxud, ümumiyyətlə dinib-danışmadan, gözlərinin dərinliyindən işaran acı nisgil burulğanlarında bata-bata dərindən-dərin fikir dəryalarına qərq olması, o dövrlər mənə hədsiz qəribə gəlir, özünü «batmaqda olduğu dəryalardan» qəribə bir çevikliklə çıxara bilən bu istetdadlı adamın şəxsiyyətinə maraq və pərəstiş oyadırdı.
Tofiq Kazımovun Zaman gərginliyi qəribədi ki, onun vücudunda da - həmin o cod, duyğusuz illərin müqavimətini yarmaqdan sivrilən tək, nazilmiş üz cizgilərində də, iti yerişində, sayıq ovçu baxışlarında da duyulurdu. O dövrlər mən Tofiq müəllimin bu narahatlığının səbəbini öz yeniyetmə təfəkkürümlə heç cür müəyyənləşdirə bilmədiyimdən, tamaşalarına heyranlıqla baxdığım bu unikal insana nə iləsə, necəsə kömək edə bilmədiyimdən üzülür, öz uşaq fəhmimlə, ona üzüntü və iztirab verənin - fərdi, yaxud şəxsi olan nə isə yox, nə isə daha böyük və aşılmaz olan Nə isə olduğunu və Tofiq müəllimin həmin o böyük və aşılmaz olana heç cür qalib gələ bilmədiyini necəsə, anlayırdım… Həmin o böyük və basılmaz olanın, Tofiq müəllimin taleyin hansı acı hökmüyləsə yaşamaq kəsiyinə məhkum edilmiş Zamanın özü olduğunu isə mən çox-çox sonralar - vaxtı ilə bənzərsizlik ucbatından anlaşılmayan işlərinin kənarında öz kobud, yersiz düzəliş və əlavələrini edib dərkənarını qoyan həmin o Zamanla özüm üzləşdikcə anlamış, həmin ağrıları öz dərimdə hiss eləmişdim…
Azərbaycan teatr tarixinin bir nömrəli rejissoru bildiyim və mənim üçün (elə bilirəm, bütövlükdə teatr tariximiz üçün də) bu günəcən həmin o statusunu qoruyub saxlayan Tofiq Kazımov zamanı belə müəyyənləşdirmişdi. Zaman - Tofiq Kazımovu öz darısqal qəliblərinə salmaqda, Tofiq müəllim bu məhrumiyyətlər və məcburiyyətlər qəliblərindən sivişib sovetin tikanlı diktələri arasıyla öz işini körməkdə idi...
İndi «Zaman» adlandırdığımız o dövr artıq geridə qalıb. Tofiq Kazımovun teatrı isə bu günkü teatrlarımızdan hələ də çox-çox irəlilərdədi.
Sözsüz ki, Zamanla əlbəyaxa döyüşdə yaradan Tofq Kazımov Zamana təsir edə bilirdi. Zaman öz yoğun kəndirləriylə, uzun, iti qayçılaryıla Tofiq müəllimin yaradıcı həyatına öz dağıdıcı müdaxilələrini edirdisə də, onu fikir və duyğu azadlığından məhrum edə bilmirdi.
Belə ki, bütün müqavimətlərə və təzyiqlərə baxmayaraq, Tofiq Kazımov ölkənin saxta, qondarma ideoloji ehkamlarına xidmət edən və bu səbəbdən sünilik və pafos saçan teatr məkanında əsaslı dönüş yarada bildi. Uzun illərdən bəri ibtidai teatr təsəvvürü üstə qurulmuş milli teatr anlayışını laxladaraq, səhnəmizə tamamilə yeni - insan azadlığı, səmimi dialoqlar və çılpaq həqiqətlər saçan ayrı bir hava gətirə bildi. Rejissorun «Ölülər», «Pəri cadu», «Sən həmişə mənimləsən», «Məhv olmuş gündəliklər» və digər tamaşalarıının o illər ölkənin mənəvi həyatında gözlənilməz partlayışlar yaratdığı, nələrisə kökündən laxlatdığı bütün cəmiyyətdə olduğu kimi, bizim evin içində də duyulmağa başladığı yadıma gəlir. Bu, uzun illər gizlidə yaşanan ən mübhəm nöqtələrin oyanışına təkan verən əsaslı mədəniyyət hadisələri idi. Ayrı sözlə, əsil inqilab idi.
Rejissorun hər tamaşası, yadıma gəlir, bizim evin özündə belə qızğın müzakirələrə səbəb olur, aylar, bəzən illərlə öz «fövqəladəliyini» itirmədən, nəzər-diqqətimizdə qalırdı.
Tofiq müəllimin hər yeni tamaşasının premyera günü ata-anamla evimizin yaxınlığında yerləşən Milli Dram teatra getməyim, onun, səhnənin sağ tərəfindəki lojasında oturub ürəyim həyəcanla döyünə-döyünə tamaşanın başlanmasını gözləməyim, tamaşa başlanar-başlanmaz, Tofiq müəllimin, mənə hədsiz məhrəm dünyasına düşməyim, bəzən bütün vücudumla hadisələrə vardığımdan, nəfəs dərməyimi unutmağım, fasilələrdə Tofiq müəllimin bir o qədər də böyük olmayan iş otağına keçməyimiz, orda onun qəribə bir hövsələsizliklə dəmlədiyi çaydan içməyimiz, Tofiq müəllimin tamaşanın həyəcanından, ya nədənsə qızarıb allanan yanaqları, içilmiş çayın qalığını hövsələsiz hərəkətlə kağız-küğüzla dolu zibil qutusuna sıçratmaları indiki kimi gözümün qabağındadı və mən düşünürəm ki, o illərin teatral həyatı, unudulmaz Tofiq Kazımov şəxsiyyəti mənə və mənim yaradıcılığıma təsirsiz ötüşməyib. O vaxtlar yadımdadı, Milli Dram Teatr mənə hədsiz nəhəng və möhtəşəm görünürdü. O illər mən bu binaya Tofiq Kazımovun ocağı kimi baxırdım. Mən bu gün də bu binaya o gözlə baxıram, lakin əfsuslar olsun ki, ordan vaxtı ilə aldığım istini duymuram.
Tofiq Kazımov əsasən, bizim milli dramaturqlarla işləsə də, o, dünya və səhnə duyumu baxımından, onu Moris Meterlinqin, yaxud, Leonid Andreyevin - yəni situassiyaları və mizanları sözün fövqündə saxlayan psixoloji - mistik əsərlərin rejissoru idi.
Mən bu gün də bu fikirdəyəm və düşünürəm ki, Tofiq Kazımov Azərbaycan teatr məkanında bir çox partlayışlar yarada bildisə də, malik olduğu əsil imkanlarından ifadə edə bilmədi. Bu mənada, onun yaradıcı həyatı məndə, ziddiyyətli duyğular qarşıdurmalarını - ağ - qara cızıqların, nöqtələrin bir-birinin əleyhinə yönəldiyi qarışıqlığını asossassiyasını yaradır.
Məncə, hər hansı bir əsərə quruluş verərkən, o əsərin zamanla nə qədər ayaqlaşdığı Tofiq Kazımovu bir o qədər də narahat eləmirdi. Onun üçün əsas məsələ - insanın iç dünyasının, mövcudluq və yaşam mistikasının, ruhi həyatının gözlənilməzliklərini, sirrlərini açmaq, bu açıqlamaların baxımlı və gözlənilməz həllini tapmaq idi. Bəzən tamaşaarası qısa fasilələrdə, bəzən tamaşadan sonra üzünün alt qatında dolanan utancaqlıq dolu gizli məmnunluq işartılarının Tofiq müəllimin yaşadığı ani xoşbəxtlik olduğunu mən hələ o vaxtlar öz balaca fəhmimlə necəsə, anlamışdım, bu səadətə yetişməyin hədsiz əzablı və keşməkeşli olduğunu da öz uşaq dərrakəmlə necəsə, dərk etmişdidim. Teatr, səhnə kimi, kütləvi sənətlə, aktyorlarla işləyən Tofiq müəllimin peşəsinə və təcrübəsinə yaraşmayan qəribə utancaqlığı, izaholunmaz tələbə təvazökarlığı dünyanı dərindən-dərin duyan bu istedadlı sənətkarın qəlb saflığından, zəngin olduğu qədər də fərdi və qapalı iç dünyasından xəbər verirdi.
Məncə, Tofiq müəllim gündəlik həyatına, ətrafına və hətta özünə belə, rejissor gözü ilə baxır, hamının, hər şeyin mahiyyətini olduğu dəqiqliyi ilə anlaya bilirdi. Xoşuna gəlməyən, ürəyinə yatmayan insanlardan sadəcə, uzaqlaşsa da, sənət həyatında bu azadlıq ona nəsib olmurdu. O, ürəyinə yatmayan əsərlərlə, ruhuna yad müəlliflərlə işləmək məcburiyyətində qalırdı.
Tofiq Kazımov atamın yaxın dostlarından idi. Atam onun rejissorluğunun, zəngin və hədsiz incə daxili aləminin, o isə, atamın gözlənilməzliklər dolu duyğusal təbiətinin, dərin fikirlər və duyğularla zəngin maraqlı söhbətlərinin azarkeşi idi. Onları həm də qəribə bir ruh doğmalığı bağlayırdı. Yadıma gəlir, atam ucadan danışır, Tofiq müəllim gözləri yol çəkə-çəkə, dinməz-söyləməz siqaretini tüstülədir, arada bir atamın coşqun mülahizələrinə öz qısa və ötəri əlavələrini edir, atam bu «ötəri» əlavələrdən təsirlənib bir az da coşur, Fizulinin qəzəllərinə, ordan qədim xalq havalarına keçir, yanıqlı səsi bütün otaqları büyürüyür, məclis gecədən keçənə qədər, bəzən lap sübhəcən uzanırdı…
Tofiq müəllim, Xudu Məmmədov demək olar, hər şənbə bizdə qonaq olur, anamın xüsusi məharətlə hazırladığı Bakı düşbərərəsindən, qutabdan yeyə-yeyə, uzun-uzadı söhbət edir, çox vaxt söhbətləri qəribə, qəmgin notlar üstündə bitir, gecədən keçəndən sonra ayağa qalxsalar da, bir müddət qapının ağzında ləngiyib hansı mövzunusa axıra çatdırmaqla məşğul olur, bir-birindən, bir daha görüşməyəcəklər kimi, kədərlə ayrılırdılar… Onların oturduğu qonaq otağının qapısı bağlı olurdu deyə, söhbətlərinin çoxunu eşidə bilmirdik. Tək bircə dəfə süfrəyə nə isə apararkən, atamın xüsusi bir avazla Səməd Mənsurun məşhur «Rəngdir» şerini deməyi, Tofiq müəllimlə Xudu Məmmədovun, şerin təsirindən sehr dolu qəribə bir çəkisizliyə düşməkləri gözümün qabağındadı. Səməd Mənsurun riya və saxtalıq dolu mahiyyətini gördüyü «dünya həqiqətləri» ilə heç cür barışa bilməməsinin və bu mübarizədə yalnız uduzmuş halda meydanı tərk etmək məcburiyyəti ilə üz -üzə qalmasının ağrısı, onda Tofiq müəllimə də, atama da, Xudu müəllimə də yaxşı tanış idi və bu mənzərə mənim yadımda, bu üç böyük ziyalının darısqal dustaqxana həyatını andıran iç dünyalarının bir görüntüsü kimi qalıb...
Tofiq Kazımov - ömrünü, dünyanın bənzərsiz istedadlarından biri kimi başa vurub getsə də, sənəti ilə Azərbaycan teatrı tarixində öz məktəbini - Tofiq Kazımov məktəbini yarada bildi. Əslində bu, acı ağrılar dolu iztehzayla - «Rəngdir gördüyün bu dürlü aləm…» - deyən Səməd Mənsurun uzun illərdən bəri ədəbiyyatımızı və səhnələrimizi bürüyən riya və saxtalıqdan, süni insan münasibətlərindən, qondarma «həyat faciələrindən», pafosdan savayı heç nəyi olmayan təntənəli dialoqlardan Böyük Qurtuluşunun məntiqi və təbii davamı idi. Tofiq Kazımov müvəqqəti də olsa, bu saxtalıq dənizinin keçilməz dalğalarını yara bildi, bizlər üçün, təbii ot qoxulu, namnazik, yamyaşıl cığır açmağa müvəffəq oldu.
O cığır hələ də lap yaxınlıqlardadır, ən yaxın keçmişimizdə, həm də hələ lap irəlilərdədir…

2011-11-14T02:24:00.000-08:00

DOST

Xoşbəxtlikdən, ya hansısa, ayrı səbəbdən, heç vaxt özümü bu dünyada tənha hiss eləməmişəm. Ən əziz yaxınlarımı itirdikdə belə...
Dəqiq bildiyim budu ki, buna səbəb - məni daim qayğılar və sevgilərlə əhatə edən ailəm, övladlarım deyil.
Səbəb - hər an iliyimdə duyduğum Hamıdan Ucanın əzəli və əbədi Sevgisi və bu Sevginin rastıma çıxardığı bir ovuc insanlar - bəzən aylar və illərlə görüşməsək belə, fikir və duyğularını, rəğbət və təəssüb dolu baxışlarını daim ən yaxın məsafələrdə hiss etdiyim əli qələmli dostlarımdı.
Deyirlər: «Qohumları bizə Allah verir, dostları özümüz seçirik.» Məncə isə dostları da Allah verir. Qəlb və əqidə birliyi üzrə, doğmalıq və dünya duyumu üzrə.
Bu mənada, mənə görə Sabir Rüstəmxanlının görkəmli ictimayi xadim, xalq şairi, fədakar millət vəkili və sair bu kimi, fəxri titullarından daha uca bir titulu var: - DOST.
İnsana əbədi ucalıqlar qazandıran bu titula sahib olmağın yolu daha çətin və mürəkkəbdir. İlk növbədə, qəlb kamilliyi, böyük və təmənnasız insan sevgisi, sonsuz səbr və nəciblik tələb olunan bu yolu sona qədər alnıaçıq, üzüağ getmək hər kəsə nəsib olmur. Düşünürəm, bu da bir vergidir. Peyğəmbərlik və şairlik kimi, yazıçılıq və rəssamlıq kimi.
Ən çətin və çıxılmaz məqamlarda özünü vaxtında yetirmək bacarığı, ortaya çıxan problemləri mümkün və qeyri mümkün üsullarla dəf edə bilmək məharəti, insan və dost sevgisini əlçatmaz ucalıqlarda qoruyub saxlamaq qüdrəti…
Uzun illərlə Sabirdən gördüyümüz bu keyfiyyətləri dilə gətirmək, olub ötənləri xatırlayıb tarixi və dəqiqəsi ilə təsvir etmək üçün bəlkə də samballı kitab yazılmalıdır.

***

Sabirlə ilk tanışlığımız 1977-ci ildə Zaqatalada - mərhum rejissor qardaşım Eyvazla birlikdə nümayəndə seçildiyimiz Respublika Yaradıcı Gənclərinin toplantısında baş tutmuşdu…
Hələ o vaxt mən, sivri üz cigziləri ilə qədim türk əsgərini, lorkasayağı saç düzümü, içindən püskürən hüdudsuz azadlıq sevdasıyla Latın Amerikası şairlərini xatırladan bu adamın Vətən sevgisiylə aşıb-daşdığını, təsəvvüründə qurduğu ideal məmləkətində şairdən çox, mühəndis konstruktivliyi ilə nələrisə dəyişmək istədiyini, türkçülük, azərbaycançılıq ideyalarıyla yanıb-yaxıldığını necəsə, anlamışdım və bu, hələ o dövrlər mənim «şair» və «poeziya» barədə anlayışlarımı bir xeyli laxlatmışdı.
İllər ötdükcə, Sabir şəxsiyyət və sənət göstəriciləri ilə aydınlaşmağa başladıqca mən, bu narahat adamın inadla məhz nələri dəyişdirmək istədiyini, soyuq ağılla, ya gizli ilahi fəhmlə qurmaq istədiyinin nə olduğunu, həmin o istədiyini artıq uzun-uzadı illərlə varlığı və sənət eşqi ilə hissə-hissə qəlblərdə və əqidələrdə qurmaq üzrə olduğunu anlamağa başlamışdım…
Türkçülük və azərbaycançılıq, dil və Vətən abadlığı, itirilmiş torpaqlar və qaçqınlar dərdi, milli birlik və sosial ədalət uçurumları…
Sabir artıq neçə illərdir ki, bu barədə danışır və yazır. Şeirlərində, çıxışlarında, publisistik yazılarında, bəzən hətta kino-ssenarilərində.
Bu zahirən ictimayi motivlərin alt qatında isə incə şırımlarla sızan daha dərin və yaralı mətləblərin axıntıları sezilməkdədir…
- Uzun illərin kobud siyasi reformaları içrə əldən getmiş milli-mənəvi dəyərlər, zaman-zaman itirilmiş vətəndaşlıq heysiyyəti...

***

Bu il Sabir 65 yaşının tamamını haqladı.
65 - şeirlər və yazılarla, vətən və dost sevgisi ilə dolu keşməkeşli il. Zamanın və zaman olaylarının öldürücü həmlələrindən sarsılmayan, korşalmayan, fədakarlıqlar və qəhrəmanlıqlar dolu şərəfli ömür yolu.
Düşünürəm, illər ötəcək, Sabir daha tutumlu rəqəmlərə sığacaq ömür sahibi olacaq, Vətən yanğısı da, söz eşqi də olsun ki, səngiyəcək. Lakin dost sevgisi, dost ola bilmək məharəti, istedadı tükənməyəcək, azalmayacaq.
Bu yerdə böyük Latın Amerikası yazıçısı Borxesin incəliklər və nisgil dolu dost sevgisini yada düşür...
Ömrünün doxsanıncı dönəmində beli büküldüyündən, sərbəst gəzə bilməyən, gözləri yaxşı görməyən yazıçı jurnallardan birinə verdiyi müsahibəsində dostlarla bağlı deyir:
- Məni bu dünyayla daha heç nə bağlamır. Bağlayan bir dostlarım idi, onlar da artıq dünyalarını dəyişiblər. İndi mən onların yalnız qəbirlərini ziyarət edə bilirəm. O da ara-sıra, imkan düşəndə. Hərəsi bir yanda basdırılıb. Odu ki, yolum tez-tez gah şimala, gah da cənuba düşür...

2011-11-14T02:15:00.000-08:00

ƏMƏLİ SALEH ALİM

Azərbaycanın tanınmış incəsənət xadimi, professor Məryəm Əlizadə haqqında düşünərkən, gözümün qabağına 70-ci illər, o illər ölkənin canına hopmuş füsunkar teatr havası, unudulmaz Tofiq Kazımov, onun quruluş verdiyi bir-birindən təsirli, yeni nəfəsli teatr tamaşaları, məxsusi həvəs və azarkeşliklə ərsəyə gətirdiyi əlamətdar tələbə qrupu - bu gün milli mədəniyyətimizin aparıcı simalarına çevrilmiş Fuad Poladov, Vaqif İbrahimoğlu, o illər ilk səhnə işi ilə - C.Məmmədquluzadənin «Dəli yığıncağı» pyesinə verdiyi quruluşla teatral mühitdə rezonans yaratmış sevimli qardaşım Eyvaz, onun yaxın dostu, kurs yoldaşı, gənc, utancaq Məryəm xanım, Məryəm xanımı yüzlərlə insanın arasından seçib ayıran alov rəngli saçları, məsum təbəssümü gəlir…
Bu gün, yaşının yuvarlaq rəqəminin tamamına təsadüf edən əlamətdar zaman kəsiyində təbii ki, ilk növbədə Məryəm xanımın teatr sevgisindən, onun milli və dünya teatr sahəsində yiyələndiyi dərin biliyindən, unikal təhlil qabiliyyətindən, incə elmi zəkasından, yaradıcı ömrünün 40 ilini həsr etdiyi dəyərli tədqiqatlarından - ərsəyə gətirdiyi neçə-neçə yaddaqalan monoqrafiyalarından və məqalələrindən söz açılmalı, bu fədakar alimin sonsuz insan sevgisi, təkrarolunmaz dostluq istedadı, müəllimlik qüdrəti, dərs dediyi İncəsənət Universitetində və cəmiyyətdə qazandığı kütləvi sevgi və sair və ilaxır xatırlanmalıdı. Mənimsə gözlərim önündə, bütün bu uğurlardan və nailiyyətlərdən bir addım irəlidə - gizli yaddaşımın «elm», «sənət», «peşə», «cəmiyyət» anlayışlarını yaxına buraxmadığı mübhəm kəsiyində həmin o işıqlı təbəssüm - sahibinin üzündən bu gün də əskik olmayan, nə iləsə, alt qatı tapmacalar dolu sirli Cakonda təbəssümünu andıran məsum ifadə işarır… qədimdən qədim doğmalıq, mərhəmət və dözüm saçan İlahi Rəhm ifadəsi…
Sahibinin bütün həyatını, keçib gəldiyi ağrı-acılarını, insan sevgilərini və itkilərini hansı möcüzəyləsə özünə sıxıb saxlayan bu təbəssüm barədə düşünürəm... və bu zahirən adi üz ifadəsinin, mənim yeniyetmə yaddaşıma, o illərin möhtəşəm sənət hadisələrinin möhürlədiyi bir sıra həyat həqiqətlərindən daha zərif və incə mətləbləri həkk etdiyini, məni dəfələrlə - illərin və hadisələrin axarıyla təkbətək, üzbəüz qaldığım çıxılmaz darısqallıqlardan, həyat və insan sevgisinin bitib qurtardığı soyuq astanalardan geriyə qaytardığını, bu dünyanın amansız, cod qanunları barədə illər uzunu ilıq-ilıq rəvayətlər anlada-anlada, nələrdənsə qoruduğunu anlayıram… Bu izaholunmaz sevgi işığının, elm və maarif dəzgahı arxasında keçən çətin ömür yollarından, insan ruhunu yorub korşaldan ictimayi hadisələr axarından, sənət və elm girdabının yaşam əzablarından hansı möcüzəylə qorunub bu günə çatdığı barədə düşünürəm… və böyük insan sevgisindən, tale iztirablarının, ağrı-acıların dinməz məmnunluqla qəbulundan, əqidə və dost cəfakeşliyinin, dözümün qədərindən bəhs edən bu təbəssümün əbədi olduğunu anlayıram…
Qəribədi ki, «böyük», «dahiyanə», «şedevr» adlandırıb pərəstiş etdiyimiz sənət nümunələrinin xilas gücü yetmədiyi çətin məqamlarda bizləri tükənməz daxili işıqları, rəhm və gözəllikləri ilə özləri də bilmədən, dərin-dərin uçurumlardan qoruyan, yaşadıqları məmləkətlərdə və cəmiyyətlərdə şəfqətli mühitlər yaradan insan hadisələri barədə düşünmürük. Bu yerdə xatirimə müqəddəs Məhəmməd peyğəmbərin belə bir kəlamı düşür: «Bu dünya və onda olanlar qiymətli xəzinədir. Bu xəzinənin ən qiymətli cəvahiri - əməli saleh qadındır…»
Peyğəmbərin digər kəlamını: «Alim qələmindən sızan mürəkkəbin bir damlası yüz şəhid qanına bərabərdir.» - ifadəsini də yada salanda, gözlərim önündə bizim Məryəm xanımın işıqlı siması canlanır.
Bu gün yubilyey tarixi qapılarımızı döyən Məryəm Əlizadə belə bir hadisədir.

2011-08-19T12:11:00.001-07:00

MÜƏLLİMSİZ

Vaqif İbrahimoğluya mən «Müəllim» deyə müraciət edirdim. İş birliyimiz zamanı yaxşı ovqatlarında «Uçitel», bir qədər təlx ovqatlarında ehtiyatla «Vaqif müəllim», fasilələrdə isə sadəcə, «Müəllim».
Vaqifə təkçə mən yox, onu tanıyanların, «Yuğ»a gəlib-gedənlərin demək olar ki, hamısı belə müraciət edirdi.
Bu şərəfli statusu Vaqif orta, ya ali təhsili üzrə aldığı savadla, yaxud, daha sonralar, az qala su kimi içdiyi qalaq-qalaq kitablardan əldə etdiyi biliyinə görə qazanmamışdı. Vaqifin biliyi ayrı bilik idi. Böyük süfi Qəzalinin, az qala bütün traktatlarında xüsusi qeyd etdiyi - kamilliyə, İlahiyə can atan, əbədi Yolun yolçularına verilən «İlmi Laduni», yəni İlahidən gəlmə Bilik idi.
Vaqifin müəllimliyi də bir ayrı müəllimlik idi. Bu, qədim qərinələrdə yüzlərlə müridi Yolun başlanğıcına qoşan qüdrətli Şeyx mürşidliyi, yaxud, kosmik axıntıları şagirdlərinə Tibetin sakitliyindən ötürən Lama bəsarətliyi, yaxud, İlahiyə, ölümlə aclıq arasında yaratdığı Ruhsal Körpüdən toxunan Budda səbrliyi ilə müqayisə oluna biləcək möcüzəli bir öyrətmənlik idi.
Vaqifin öyrətmənliyi - batini, mövcudluğun üst və alt qatlarını görmək və duymaq, o birilərə anlatmaq və ötürmək qabiliyyəti, kamilliyə uzanan yolu şərəf və dözümlə irəliləmək qüdrəti idi. Məhz bu səbəbdən, Vaqifin teatrına daxil olan hər kəs burda - Vaqifin ruhsallığı hopmuş bu yığcam məbəddə müqəddəs Yolun yolçusuna çevrilir, ayağı bu dünyadan, gözləri dünya malından, tamahdan sivrilməyə başlayırdı…

***

- Bədii fikri, duyğunu əldə etməkdən ötrü məni taptayıb keçmək gərəkdisə, bircə an belə tərəddüd etmə. - «Can üstə» üzərində işlədiyim dövrlər yazı prosesində büdrədiyim, «divara dirəndiyim» məqamlar Vaqif belə deyirdi.
Vaqifin müəllimlik qüdrətinin özəl mahiyyəti bu idi. Bütün enerijisini və biliyini bilik əldə etmək istəyən kəsə əvəzsiz qaydada vermək, bu yolda qarşıya çıxan istənilən maneəni dəf etmək, əziyyət və dözüm, imtinalar və sinir enerjisi tələb edən bu yorucu mücadilələrdə səbr və rəhmdillik ehtiyatını mümkünsüz həddə qədər qoruyub saxlamaq.
Mübhəm tənhalıq və duyğu improvizələrimdə yaratdığım nəsrimin tam əksi olan, kütləviliyə və hadisəliyə əsaslanan dramaturgiyaya keçidin mənə hədsiz çətin və aşıılmaz gəldiyini duymuş Vaqif istənilən ədəbiyyatın istənilən şəkildə səhnə üçün yararlı olduğunu, hətta dörd sətirlik şeirdən belə baxımlı tamaşa düzəltməyin mümkünlüyünü mənə təlqin edir, bu prosesin incəliklərini və texnikasını izah etməkdən yorulmur, səhnənin, yalnız ənənəvi teatrallıq tələblərinə cavab verən əsərləri yox, maraqlılığı və emosionallığı ilə insan hisslərinə sirayət etmək gücündə olan istənilən materialı özününküləşdirə biləcəyini sübuta yetirməyə çalışır, tərəddüd etdiyimi, geriyə - öz nəsr ərazimə çəkilmək istəyimi duyduqca məni, qələmimin qüdrətsizliyində, yazıçılıq acizliyində, əziyyətlərdən və zəhmətdən qorxub, işi yarımçıq buraxıb qaçan fərarilikdə suçlayır, bəzən günlərlə üzümə baxmırdı.
Vaqif məni beləcə, az qala döyə-döyə teatr sənətinə bağlayıb, özü bu dünyadan köçdü və mən, bundan sonra səhnə üçün yazacağım hər əsərimin, ümumiyyətlə, yazmaq həvəsimin, bu əsərləri dərindən-dərin bir istəklə arzulayan və gözləyən Vaqifin zəhmətindən və sevgisindən qaynaqlanacağını anlayıram…

***
Vaqif və «Yuğ» mənim üçün - doğulub böyüyüb başa çatdığım bu şəhərdə ən köməksiz, ən kimsəsiz və çıxılmaz məqamlarımda üz tutub gedə bildiyim, istisinə və rəhminə sığındığım bəlkə də yeganə Ünvan idi.
İlk səhnə əsərim olan «Can üstə» də məhz burda, qayğı və məhəbbət dolu bu məhrəm ünvanda yaşamaq hüququ əldə etdi. Yadıma gəlir, Vaqifin otağında keçirilən ilk oxunuş zamanı, çölün soyuğunu, şaxtasını içəri buraxmayan bu balaca, rahat otağın məhrəmliyindən, ya Vaqifin müqəddəsliyindən, yoxsa, içimi çuğlayan nisgilə bənzər hansısa ayrı bir hissdən kövrəlib doluxsundum… gözlərimə dolan yaşı görməsinlər deyə, üzümü pəncərəyə tərəf çevirdimsə də, Vaqifin gözündən yayına bilmədim. O həmin dəqiqə sözünü kəsib mənə baxdı, heyrət və çaşqınlıq dolu gözlərini üzümə zilləyib:
- Axı noldu?.. - dedisə də, söz tapıb cavab verə bilmədim.
Əslində, bu qəfil doluxsunmanın səbəbini onda mən özüm də bilmirdim.
Bunu deyəsən, Vaqif də bilmirdi… odu ki, məni sorğu-suala tutmadan, işinə davam elədisə də, rənginin avazıdığından, üzünü bürüyən ləngərli kölgələrdən sarsıldığını duydum. Və çox keçmədi ki, dörd bir yandan məni ilıq, yumşaq örtük kimi ağuşuna alan rəhm dalğalarının ətrafımı bürüdüyünü hiss etdim. Bu, Vaqifin Rəhmi idi…
Həmin günün yersiz qəhərlənməsinin səbəbini isə mən çox-çox sonralar - Vaqifin, hamı üçün ana bətni yaratdığı bu ilıq ocağa - «Yuğ»-a daha tez-tez gəlib-getməyə başlayanda anladım. Bu, uzun illərin kimsəsizliyi və yadlığı içində yaşamış qərib bir kəsin öz doğma diyarlarına qovuşmağının qəhəri idi...
Hə, Vaqif mənim üçün Vətən idi. Öz burxulmuş duyğularımla, köndələn axan fikirlərimlə quş kimi azad süzə bildiyim, yorulanda enib, nəfəs dərib dincəldiyim yumşaq torpaqlı, ilıq küləkli Vətənim.

***
…Vaqifin sağalmaz xəstəliyə tutulmasını mənə Məryəm xanım dedi. Telefonun o biri başında qəhərini udub yaralı bir səslə:
- Vaqifi itiririk. - deyib dəstəyi asdı.
Həmin günün axşamı Milli Akademik Dram teatrının kiçik zalında Məryəm xanımın, mərhum rejissor Tofiq Kazımovun yaradıcılığını tədqiq edən «Dördüncü rəng» kitabının təqdimat mərasimi keçirilirdi və Vaqif də ora gəlmişdi.
Vaqifin hələ yaydan bəri qolunda yaranan şiddətli ağrılardan əziyyət çəkdiyini, hədsiz zəiflədiyindən işə ara-sıra gəldiyini, bir neçə saat əvvəl Məryəm xanımdan aldığım sağalmaz xəstəliyə düçar olduğunu bildiyimdən, onu adamla dolu salonda görəndə çaşıb qaldım…
Vaqif sevimli müəlliminin xatirəsinə olan borcunu qaytarmağa gəlmişdi.
Vaqifin, çiyninin sarğısından asılmış ağrılı qolu ilə, neçə vaxtın şiddətli ağrılarından üzgün vücudu ilə tədbirə qatılması, orda səhnəyə keçib sevgi və təəssüb dolu işıqlı bir mətnlə çıxış etməsi, çoxları kimi mənim üçün də gözlənilməz idi. Vaqifi dinlədikcə, bu qüdrətli İnsanın, ağrılarını içinə sıxıb, xəstə bədənini, ağrılarını unudub, daha doğrusu, bədənindən, dənizin dibindən təkan alan tək, təkan alıb bədən və ağrı olmayan bir qata ucalmağını, üzünün sevgi və işıq seli ilə dolmağını müşahidə etdikcə, bu yenilməz iradəyə, bu usanmaz əqidə və məslək sədaqətinə heyran qalırdım…
Dostluq, sədaqət, mənəvi borc anlayışlarının səngiyib öləzidiyi, yaşam dəyərləri sırasından sıxışdırılıb heçə endirildiyi bir vaxtda gözümün qabağında baş verən bu hadisə məni hədsiz sarsıtmışdı. Hələ onda mən, bir qədər sonra daha dərindən sarsılacağım növbəti İnsanlıq Qələbəsindən - Məryəm xanımın Vaqifin yolunda göstərəcəyi cihaddan xəbərsiz idim...

…Məryəm xanım Vaqifə, həmin təqdimat mərasimindən ağlamağa başlamışdı. İçi həyat eşqi ilə dolu gözləri ağlamaqdan şişmiş, dost itkisi kədərinin qaranlığından sönmüşdü… Lakin bu batman dərd, kürəkdən alınmış bu qəfil zərbə Məryəm xanıma, mərasimdə kitabın müəllifi qismində çıxış eləməyə mane olmadı. Məryəm xanım səhnəyə çıxır, danışır, dünyasını bir neçə il bundan əvvəl dəyişmiş unudulmaz Tofiq müəllimi xatırlayır, xatirələrin havasıyla ağlamaqdan qapaqları şişmiş sönük gözlərinin dərinliklərindən adda-budda sevgi qığılcımları işarmağa başlayırdı…
Ölümlər və xəstəliklər arasında deyilən bu nitqi dinlədikcə mən, Ölümün, xəstəliyin üzünə gülümsəyən bu Sevgi İşartılarını heç nəyin sarsıda bilməyəcəyini, bunun, hüdudsuz, sərhədsiz Rəhm olduğunu və bu yenilməz hissin Ölümün və xəstəliklərin içindən də cücərib, qol-budaq atmağa qadir olduğunu anlamağa başlayırdım…

***
Sonuncu günə qədər Vaqifin yanından çəkilmyən tələbəlik dostu, onun fikir və əqidə qardaşı Məryəm Əlizadə bu dost sevgisiylə bizlərə, bir insanın o biri insan üçün nə isə edə bilmək istəyinin hədsiz təsirli bir məqam olduğunu, görünməz, ələgəlməz hisslər və duyğular əsnasında yaranan dostluğun, dost yolunda fədakarlığın dünyanın ən uca Ali İnsanlıq Aktı olduğunu anlatdı.
- Bilirsiz bu nə böyük xoşbəxtlik, nə böyük rahatlıqdır?!.. - Məryəm xanım ordan - Ankaradan, onkoloji xəstələrlə dolu ölüm havalı, yad məkanda aylarla qaldığı müddətdə telefonla deyirdi. - Nə yaxşı ki, mən burdayam. Nə yaxşı ki, burda olmağa gücüm çatır...
Ankarada keçirilən uzun müddətli ağır müalicə kursları zamanı Vaqifə xəstəxanda baş çəkənlər Məryəm xanımın orda - Vaqifin yerləşdirildiyi kiçicik palatada, xəstə çarpayısının böyrünə sıxışdırılmış kresloda aylarla yatdığını görərkən sarsılır, bu fədailiyin, bu görünməz dost sevgisinin nədən qaynaqlandığını anlamağa çalışırdılar.
Mənə isə aydın olan bu idi ki, bu da - hər insan övladına nəsib olmayan Böyük və Sonsuz İlahi Rəhmdir. Və Hamıdan Uca Tanrı bu Rəhmi, bu yenilməz dost sevgisini, hər kişinin qadir ola bilmədiyi bu mətinliyi hər kəsə o səbəbdən qıymır ki, bu ağırlığa tab gətirməyəcəyi halda kimsəni utandırmasın. Bir də onu anladım ki, İnsanlıq, Bəşəriyyət - Məryəm kimi yetirmələrinə görə həqiqətən günahlarının bağışlanılmasına və mələklərin fövqündə durmağa layiqdir.

***

-Vaqif yalnız bir söz deyir: «Sən bilmirsən, mən nə qədər xoşbəxtəm?!.. «- Məryəm xanım kədər və tərəddüd dolu üzü ilə deyirdi. Vaqifin, ən ağrılı, ən əzablı məqamlarda da - ölüm yatağında belə xoşbəxt ola bilmək, bədəndə ola-ola, ruh fövqünə qalxmaq qabiliyyəti o günlər Məryəm xanıma sanki təskinlik verirdi.
Mənsə bunun, Vaqifin ölüm yatağında da, ömrünü həsr etdiyi özünüdərk tədqiqatlarının davamı olduğunu anlayır, onun, xəstəliyin bədənini necə ərazi-ərazi zəbt etdiyini, ruhunun necə bədənindən toxuma-toxuma ayrıldığını, Ölümün necə tədricən yaxınlaşdığını, bədənini hissə-hissə özünə ram etdiyinin tədqiqatını apardığını dərk edirdim.
Vaqif bu məqamında da anlamaqdan, kəşf eləməkdən yorulmurdu…

***
Artıq bir neçə gündür ki, Vaqif aramızda yoxdur. Biz Müəllimsiz qalmışıq. Amma hər birimiz bu yoxluğun sadəcə, fiziki yoxluq olduğunu duyuruq. Vaqifin yaratdığı teatrı, illər uzunu sevgi və qayğıyla yetişdirib ərsəyə gətirdiyi neçə-neçə gənc aktyorlar, rejissorlar, teatrşünaslar, rəssamlar, yazıçılar, dramaturqlar, teatr işinin özəlliklərini mənimsəmiş administratorlar, işıqçılar, səs rejissorları - Vaqif nəfəsi, Vaqif əqidəsi ilə yaşamağa davam edirlər. Onların varlığı Vaqif saflığını, Vaqif maarifçiliyini, Vaqif rəhmini, Vaqif dostluğunu, Vaqif-sənət atəşini, Vaqif fədakarlarığını, Vaqif zəhmətsevərliyini, Vaqif dözümlüyünü, Vaqif xoşbəxtliyini, Vaqif kamilliyini, Vaqif ucalığını Azərbaycandan, bizlərdən əskilməyə qoymayacaq. Vaqif heç vaxt azalmayacaq...

P.S. Vaqif dünyasını dəyişən gündən «Yuğ» -un tamaşa salonunun tavanında - ucu göylərə uzanan yarıqaranlıq günbəzin dərinliyində ara-sıra qəribə bir işıq seli axmaqdadır… Məncə, toparlanıb bu selin axıntısına diqqət kəsilsək, ordan Vaqifin məmnun təbəssümlə dediyi:
- Siz bilmirsiz, mən nə qədər xoşbəxtəm?!.. - sözlərini eşidəcəyik…
Vaqif həqiqətən xoşbəxtdir. Çünki ölümsüzdür. Bu ölümsüzlüyü onun timsalında biz də duyuruq. Vaqifin ömrü boyu arzuladığı və nəhayət qovuşduğu azad ənginlikləri də, onun köməyi ilə artıq ən yaxın məsafələrdə hiss etməyə başlayırıq.
Vaqif orda da da müəllimliyindən qalmır. Ölümü ilə də bizə nəyisə başa salmağa, izah etməyə, anlatmağa çalışır. Və anladır.

2011-07-17T00:40:00.000-07:00

YOL ÜSTƏ.

AĞZALDA BAŞLANIB, VAĞZALDACA BAŞA
YETƏN İBRƏTAMİZ ƏHVALAT.

İŞTİRAK EDİRLƏR:

Məxmirə Qəndabova - yaşı nə zamansa 60-ı adlamış aktrisa.

Xasay Dilgir - yaşı 70-i adlamış, bir vaxtlar böyük vəzifələrdə çalışmış, həmin dövrlər bir sıra orden-medallara və digər təltiflərə layiq görülmüş, ömrünün ahıl çağında hansısa naməlum səbəbdən müflisləşərək, gününü vağzal perronlarında keçirən xalq yazıçısı.

Nəzarətçi - xidməti uniformada guya perrona nəzarət edən, əslində isə «ovunu» sidq-ürəklə ələ keçirməyə çalışan, bəzi məqamlar hansısa əlamətləriylə şeytanın özünü xatırladan orta yaşlı, dolu bədənli dəmiryolu işçisi.

Tumsatan qadın: - qaraçı geyimin andıran uzunətəkli, nimdaş pal-paltarlı
kənd qadını.

Rejissor, fəhlələr, əcaib qiyafəli adamlar, sərnişinlər və sair.

BİRİNCİ HİSSƏ

Vağzal perronunu andıran məkan. Sağ tərəfdə - çarxların üstündə qatarların hərəkət cədvəli görünür. Tən ortada işıq dirəyinə bənzər hündür dirəyin başından dəyirmi vağzal saatı asılıb. Bir qədər kənarda adda-budda işıq dirəkləri və müxtəlif rəngli skamyalar gözə dəyir.
Arxa məkanı səhnədən ayıran şəffaf divarın o biri üzündə, əli çemodanlı sərnişin kölgələri bir-birinə qarışıb.
Hardansa, yaxınlıqdan relslərin üzəriylə aramla işə düşən qatar təkərlərinin səsi eşidilir. Sərnişinlərin həyəcan və təlaş dolu səsləri bu səslərə qarışaraq, tanış vağzal uğultusu yaradır.
Uğultunun arasıyla tamam ayrı, səssiz bir ərazidə danışan insan səsləri də eşidilir.

Yaşlı kişi səsi: (əks-sədayla) Bura haradı?..
Cavan oğlan: səsi: (əks-sədayla) Vağzaldı... qatarların dayandığı yer…
Yaşlı kişi səsi: Bəs bu adamlar kimdi?..
Cavan oğlan səsi: Sərnişinlərdi. Burda hərə öz qatarını gözləyir…
Ecazkar qadın səsi: Hə, burda hamı yol üstədi… Elə biz də…

Yenə vağzal uğultusu… yerə dağılan ağır qutuların, dəmir qab-qacağın səsi bir-birinə qarışır.

Yaşlı qadın səsi: (əsəbi) Tfu səni! Mağmın uşağı, mağmın. Ölü bitdi elə bil. Bayaqdannan gör bir neçə dəfə zameçani eləmişəm a-a, ayağuvun altına bax!.. Gözü elə orda-burdadı!..
Uşaq səsi: (bərkdən) Semiçka-semiçka!.. (astadan) Əmi, isti tum var, al da, al da, əmi, nolar, əmi...
Kişi səsi: (əsəbi) Tay birdəfəlik dilən də!.. Tumun güqahı nədi?..

Yenə həmin sakit ərazidən eşidilən səslər.

Cavan qız səsi: (bayaqkı səssiz ərazidən əks-səda ilə) İndi biz hara gedirik?...
Yaşlı qadın səsi: (hüznlə) Onu bilsəydik, nə vardı ki, a bala?!..
Yeniyetmə qız səsi: Ana, biz həmişəlik gedirik?..
Yaşlı qadın səsi: Onu bir Allah bilir, bala…

Vağzal uğultusu.

Ayrı qadın səsi: Yavaş ağəz, yıxıldun!..
Cavan adam səsi: (hardansa lap yaxından) Nolub alə?.. Hara soxursan özüvi?.. Görmürsən diyanmışam?!.. Ayağım çıxdı ki, yerindən?!..

«Yol verin-yol verin!..» - deyə-deyə sərnişin izdİhamını yaran hambalların səsi bu səslərə qarışır.

Reproduktordan
səs: Diqqət-diqqət!.. Sərnişinlərin nəzərinə! Üçüncü, altıncı, dördüncü xəttlərdən yola düşən qatarlara minik ikinci perrondan başlayır! Sərnişinlərdən xahiş olunur, çemodan və əşyalarını perronlarda baxımsız qoymasınlar! Təkrar edirəm: Üçüncü, altıncı, dördüncü xəttlərdən yola düşən qatara minik ikinci perrondan başlayır…

Məkan aramla işıqlanır. Adamsız perron. Vağzal əhlinin səsi hardansa o biri perronlardan eşidilir, getdikcə uzaqlaşır və itir. «Per Günt» operasından musişqi. Perrona, əyin-başından, tük basmış sifətindən evsiz-eşiksiz küçə əyyaşını xatırladan Xasay Dilgir daxil olur. O, dağınıq addımlarla perronun mərkəzinə yeriyir, vağzal saatı asılmış dirəyə çatanda ayaq saxlayır, başını qaldırıb bir müddət saata zillənir, dəstəyi pürşüklənmiş qol saatının əqrəblərini vağzal saatının əqrəblərinə uyğunlaşdırmağa çalışırsa da, zəiflikdən, ya yorğunluqdan müvazinətini saxlaya bilmir və dayandığı yerdə harasa arxaya səndələyir.
Hardansa, yaxınlıqdan, aramla təkan götürüb yola düşməyə hazırlaşan qatarın səsi, bir qədər sonra, uzun-uzadı ləng fiti eşidilir.
Xasay fit səsinə çevrilir və getdikcə uzaqlaşan görünməz qatarın ardınca baxa-baxa doluxsunub üzünü tutur, cibindən çıxardığı nimdaş burun yaylığı ilə burnunu, gözlərini silir.
Bu məqam perronun o biri tərəfindən, səhnə libasını andıran alapələng geyimdə, hər iki əli xüsusi çarxların üstü ilə hərəkət edən nəhəng çemodanları sürüyən Məxmirə Qəndabova daxil olur. Bir qoltuğuna iri fikus dibçəyini, o biri qoltuğuna nəhəng, alabəzək çətirini sıxa-sıxa, iri addımlarla düz saat dirəyinin üstünə yeriyir. Dirəyə çatıb əlindəkiləri yerə qoyur, vağzal saatının əqrəbləri ilə qol saatının əqrəblərini uyğunlaşdırır, sonra əşyaları yenidən qamarlayıb nə isə axtaran tək, perron boyu o baş-bu başa vurnuxur. İlk növbədə, özünü hövlənak qatarların hərəkət cədvəlinə sarı atır, orda əlindəkiləri yerə qoyub əl sumkasından çıxardığı biletlə cədvəldə yazılanları tutuşdurur, sonra bileti sumkasına qoyub oturmağa yer axtarır. Əllərindəki yüklərin yöndəmsizliyinə və ağırlığına məhəl qoymadan, gah qoltuğundakı fikusu, gah da, plyaj çətirini andıran nəhəng çətirini dəqiqədə bir əlindən sürüşdürüb yerə sala-sala, bir xeyli perron boyu düzülmüş skamyaların arasıyla gəzişir, onların hər birini, almağa hazırlaşan müştəri tək yoxlayır.
Xasay bir kənarda dayanıb matdım-matdım ona göz qoyur.
Uzun götür-qoydan sonra Məxmirə axır ki, skamyalardan birini seçir, nəhəng çemodanları, fikus dibcəyini skamyanın böyür-başında yerbəyer eləyəndən sonra çemodanların tən ortasında özü əyləşir, hardansa, qayış yerindən dartıb çıxardığı iri, alabəzək yelpiyi ilə üzünü yelləyə-yelləyə nəfəsini dərir, sonra yelpiyi kənara atıb hansısa, operadan tanış melodiyanı dodaqaltı zümzümə edə-edə, sumkasının içində eşələnməyə başlayır, ordan tapıb çıxardığı əl güzgüsünə baxa-baxa, üzünün makiyajını sahmana salır və bu məqam qəfildən gözü bir kənarda dayanıb matdım-matdım ona zillənən Xasaya sataşır. Əlini tələsik çemodanlarına atıb hamısından arxayın olduqdan sonra Xasayı əyri-əyri süzür və işinə davam edir.

Məxmirə: (gözü əl güzgüsündə, tamaşaçılara astadan) Gör nə marıtdıyıb?.. Fürsət
gəzir e ki, göz-gözə verib əl-ayağ qoysun çamadannarın başına. (altdan-altdan Xasaya baxa-baxa, ağzının içində) Ay sən özün öləsən!.. (qəfildən botsmansayağı hırıltıyla) Bədbəxt bilmir e, kimə ilişib. (dodaqlarına boya çəkir, qəfildən əlini saxlayıb harasa uzaqlara zillənir) E-eh, vaxtında o qədər belələrinnən qapazdamışam ki?!.. Elə bu vağzalın özündə! Drujinnikliy eliyən vaxtdar! (güzgüsünü sumkasına basıb nəfəsini dərir) E-ey, gidi dünya… (qəfildən əsəbi) Sənnən tay kimlər keçmədi?!..

Xasay Məxmirəni uzaqdan-uzağa pərəstiş dolu baxışlarla süzür. Ona sarı bir-iki addım atırsa da, yaxınına getməyə ürək eləmir.

Məxmirə: (Xasayın ona göz qoyduğundan duyuq düşüb duruxur, sumkasının güllə səsini andıran şaraqqıltıyla qapanan kilidini bağlayır. Xasay bu səsdən dik atılıb üzünü kənara çevirirsə də, altdan-altdan Məxmirəyə göz qoymağına davam edir.) Əstəğfürullah, zibilə keçmədiy?!.. (Xasayı əyri-əyri süzür) A bala!.. (Xasay guya eşitmir, əllərini ciblərinə salıb harasa, əks istiqamətə baxır) Ay oğlan!.. A-a-a?!.. A kişi, sənnənəm!.. (Xasay reaksiya vermir) A gədə, hu-uy!!!..

Xasay qəfildən çönüb sevincək addımlarla Məxmirənin üstünə yeriyir.

Məxmirə: (dik atılır) Bisimillah!..
Xasay: (gəlib Məxmirəylə üzbəüz dayanır, son dərəcə nəzakətlə) Mənimləsiniz?.. Elə də bilirdim. (cavab gözləmədən) Mən də bayaqdan elə sizə baxıram. Deyirəm elə… (susur, utancaq təbəssümlə gülümsəyir, başını aşağı salır) Bildiz də nəyi deyirəm.
Məxmirə: (Xasayı şübhəli baxışlarla altdan-yuxarı süzə-süzə, qoçusayağı) Pul istiyirsə-ən?.. (cavab gözləmədən, qayışının ha tərəfinisə dartışdırıb ordan qədim əyamların pul kisəsini andıran kisəciyi çıxarır, içindən sivirdiyi iri kağız pulu şəstlə Xasaya uzadır) Gələ!..
Xasay: (pula, qorxunc nəyəsə baxan tək baxıb diksinir) Yox-yox, siz neyləyirsiz?.. Lazım deyil, xahiş edirəm. Bu lap… siz məni lap…
Məxmirə: Götür-götür, utamma! (tamaşaçılara, hüznlə) Kim də bilməsə, mən bilirəm o ehtiyac-əclaf nə olan şeydi! (Xasay geriyə çəkilirsə də, Məxmirə pulu geriyə qaytarmır) Götür sən mənim canım, naz eləmə. (qəfildən sərt) Eşitmirsən, alə?..
Xasay: (pərt) Siz məni anlamadınız. Sizə də ona görə baxmırdım. (susur) …Və sizdən heç nə də ummuram. Ümumiyyətlə, bu, mənim xislətimdə olan bir şey deyil.
Məxmirə: Priçom tut xislət, ay başuva dönüm? Sənə pul verirəm, özüvi naza qoymusan. (qollarını qoltuğuna vurur) İndi sən guya qordısan da, hə?..
Xasay: (pərt) Siz… məni anlamadız. Mən onu demirəm. Mən demək istəyirdim ki… (çaşqın halda yerində vurnuxur, qəfildən ayaq saxlayıb tamaşaçılara) Mən nə demək istəyirdim?..
Məxmirə: (sözünü kəsir) Alə, bilirəm də nə demək istiyirsən. Demək istiyirsən ki, diənçi döyülsən, pula ehtiyacun yoxdı, bunı diməy istiyirdün?.. Onu biliriy də. Şəhər sənün kimi intelegentdərnən doludı. (tamaşaçılara, hırıltıyla) Acından ölüllər, qozdanmağlarınnan da qalmıllar.
Xasay: (pərt) Mən… (başını aşağı dikir) …həqiqətən xəcalət çəkirəm.
Məxmirə: Nöşün alə?.. Bayaqdan gözdərüvi zilləmisən çamadannarıma xəcalət çəkmirsən, indi pul almağa xəcalət çəkirsən?.
Xasay: (incik) Mən sizin çemodandanlarınıza yox, sizə baxırdım, bilmək istəyirsinizsə.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Mənə?.. (Xasayı başdan-ayağa süzür, tamaşaçılara) Külü qoyum təpövə. Mının iştahasına bax e-e?!..
Xasay: (yadına salmağa çalışır) Sadəcə, yadıma sala bilmirəm…
Məxmirə: Nəyi salacaqsan yaduva ay yazıq?..
Xasay: (təhqirolunmuş halda) Siz… məni təhqir edirsiz.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Neyniyirəm səni?.. (tamaşaçılara) Balam, pul vermək haçannan təhqir sayılıb?.. Ürəyim yanır sənə, verirəm də. Bu da mənim qanacağım, alicənablığım, ürək genişliyim. İstəmirsən, belə cəhənnəmə istə!.. (pulu kisəciyin içinə basır və ağzını möhkəm-möhkəm bağlayır) Bunun naz-qozuna bax e, sən mənim canım. Jındırınnan cin hürkür…

Qəfildən Xasayın halı xarab olur, dayandığı yerdə başı gicəllənən tək, harasa arxaya səndələyir, az qalır yıxılsın. Məxmirə ayağa sıçrayıb onu qucaqlayır, sürüyə-sürüyə gətirib skamyaya oturdur.

Məxmirə: Adə, noldu sənə?.. A-a?!.. Ay qardaş!.. (əlindəki yelpiklə Xasayın üzünü yelləyir.) Ay yoldaş!.. (Xasay özünə gəlir) Şükür Allaha, gəldün özüvə. Bura bax, uşağlığda sarılığ-zad keçirtməmisən?
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, heysiz halda sayıqlayan tək) …O da elə bilirdi… indi də siz belə düşünürsüz… Amma hamınız səhv edirsiz. Heç də elə olmayıb… Mən həmişə öz ideallarıma sadiq qalmışam…
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bisimillah… a-a-a?!..
Xasay: (qəfildən coşur) Çünki… çünki sidq-ürəkdən inanmışam!.. Sona qədər! Lap sonuncu günə qədər!.. Ruhumu da heç nəyə satmamışam!..
Məxmirə: (Xasayın dediklərinə məhəl qoymadan) Bəs miningit necə?..
Xasay: (qəfildən ayılır, dikəlib oturur, nəfəsi təngiyə-təngiyə, yazıq səslə) Onu dəqiq xatırlamıram. Amma dayanın-dayanın… (xatırlamağa çalışır) Yadıma gəlir, bir dəfə… lap uşaqlıqda… başımı möhkəm-möhkəm sarımışdılar… Anam da… anam da hardansa lap yuxarıdan mənə baxıb ağlayırdı…
Məxmirə: (tamaşaçılara, qalib tərzdə) Diyirəm də-ə. Məndə bu, fitri qabiliyyətdi də!.. Adama baxdım a-a, tut je içini görürəm də!.. Rengen aparatı kimi!..
Xasay: (nəfəsini nizama sala-sala) Mən… bilirsiz, bayaqdannan sizə demək istəyirdim ki... danışmağa da imkan vermirsiz…
Məxmirə: Yaxşı tay, az danış, nəfəsin kəsildi…
Xasay: Demək istəyirdim ki… (qəfildən ucadan)Mən sizi tanıyıram!
Məxmirə: (üzünü turşudur, ağzının içində, kənara) Vəssəlam da-a! İşimiz var da indi…
Xasay: …Amma bax adınızı… (xatırlamağa çalışır) …bayaqdan ha xatırlamağa çalışıram, yadıma sala bilmirəm. Bu dəqiqə-bu dəqiqə… (yadına salmağa çalışır, qarışıq saçlarını sahmanlamaq istəyirsə də, əli eynəyinə dəyir, eynəyi burnunun üstündən sürüşüb yerə düşür)
Məxmirə: (əyilib eynəyi yerdən qaldırır, səliqəylə Xasayın gözünə taxır, mərhəmətlə) Adımı neyniyirsən, qadası?..
Xasay: Adınızı?.. (həyəcanlanır) Axı siz bilmirsiniz… Axı mən… mən… (utana-utana) Mən sizin pərəstişkarınızam!.. (Məxmirə «pərəstişkar» sözündən qəfildən dəyişir, özünü skamyanın kürəkliyinə atıb nazlı ədayla saçlarını düzəldir. «Per-Günt» operasının sədaları eşidilməyə başlayır.) İcazə verin… (ayağa qalxıb Məxmirənin qarşısında diz çökür) …icazə verin, əlinizdən öpüm!..
Məxmirə: (əlini nazla Xasaya uzadır, tamaşaçılara baxa-baxa) Buyurun… (Xasay Məxmirənin əlindən öpür, Məxmirə nazla gülümsünür, nəzakətlə) Ayağa qalxın, xahiş edirəm. Lütfən… (oğrun-oğrun ətrafına boylanır) Görən nə deyər?..
Xasay: (ayağa qalxır, həyəcanla) Qoy kim nə deyir desin!.. Siz elə böyük sənətkarsınız ki?!.. Əslində… (söz axtarır) …əslində sizin qarşınızda bütün ölkə diz çökməlidi!..
Məxmirə: (məmnunluqdan əriyə-əriyə) Sağ olun, təşəkkür edirəm. (qəfildən nə fikirləşirsə, dəyişir, tamaşaçılara göz vurur.) Amma başa düşmədim, siz kimi deyirsiz... Olsun ki, məni kiminləsə səhv salırsınız.
Xasay: (həyəcanla) Siz nə danşırsız?.. Mən sizi səsinizdən tanıdım!.. Bayaq burda zümzümə eləyəndə… O səsi mən minlərlə səsin içindən seçərəm!..
Məxmirə: Zümzümə?.. (qəfildən nəyisə anlamış kimi, süni nazla) A-a-a, anladı-ı-ım… İndi anladım kimi deyirsiz. O məşhur aktrisanı deyirsiz yəqin. (yelpiyi əlinə alıb ayağa qalxır, karmenvari bir poza alır)
Xasay: (ovsuna düşmüş kimi, ağzı açıla halda) Aha-aha
Məxmirə: (gülümsünür) A-a?!.. Mən, o deyiləm ki?.. Olsun ki, bir az oxşarlığımız var. (tamaşaçılara) Küçədə də, bir də görürsən, oxşadırlar...
Xasay: Siz nə danışırsız?.. (qəfildən tamaşa zalına tərəf çevrilib pafosla)
Qoyma ya rəbb, zalimi bir kimsəni xar etməyə!..
Bir kəsə zülm eyləyib, dərdə giriftar etməyə!..
Məxmirə: (qaqqanaq çəkib gülür, sonra uzaqlara zillənir, səsi enir.) Yanılrsız. Olsun ki səslərimiz də oxşayır. Eşitməmisiz ki, zahiri oxşıyanın, daxili də oxşar olur?..
Xasay: Yox-yox, məni aldada bilməzsiniz!.. (heyrətlə) Bu… həmin o gülüşdü, ilahi!.. İllərlə qaranlıq tamaşaçı zalından susuz adam tək, canıma çəkdiyim həmin o sulu gülüş!..
Məxmirə: (duruxur, musiqi kəsilir. Çönüb əyri-əyri Xasaya baxır, əvvəlki tərzdə) Bu kimnəndi, alə?.. (Xasay susub çaşqın halda Məxmirəyə baxır) Deyirəm, yəni kimin əsərinnən idi bu dediyün?.. «Sulu gülüş» məsələsi…
Xasay: (köks ötürür, harasa uzaqlara zillənir, kədərlə) Biri var idi… Xasay Dilgir…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Dilgir?.. Bu nə əcaib addı?.. (fikrə gedir) Yadıma gəlmir.
Xasay: Sizi ilk dəfə görəndə… hardaydı o, indi heç cür yadıma sala bilmirəm... (yadına salmağa çalışır) Səhv eləmirəmsə…
Məxmirə: (bezgin halda sumkasını açır, içində nə isə axtara-axtara) Ola bilsin, elə burdaydı… (öz-özün, kədərlə) Bir vaxtlar qastrol səfərrərinə yola düşəndə... (gözləri yol çəkir)
Xasay: (eşitmir, üzü işıqlanır) Yadıma düşdü!.. Özüdür ki, var: Məxmirə!.. Məxmirə Qəndabova!.. Əziz Məxmirə xanım… Mənim sevimli aktrisam… Böyük sənətkar!
Məxmirə: (fikirli halda uzaqlara zillənir) «Böyük» deyirsən?.. Səncə, mən onun kimi... o böyük, təkrarolunmaz aktrisa kimi qəhqəhə çəkə bilərəm?.. (ovsunda) Onun o qəhqəhəsində nə desən var! Üsyan!.. İnqilab!.. Böyük məğlubiyyətlər və yenə qələbə!.. (səsi enir, tamaşaçılara) O qələbə ki, heç bilmirsən nəyinə gərəkdi?!..
Xasay: Gərək ki, sizin… Əlbəttə, əgər mən yanılmıramsa, ispan dramaturqunun əsəri idi…16-cı əsr…
Məxmirə: (fikirdən ayılır, Xasaya sarı çönür, sərt) Sözü neçə dəfə deyərlər alə, adama?.. Dedim, o döyüləm də!.. (Xasay geriyə səndələyir, tamaşaçılara) Deyirəm, bu məşhurluğ nə axmağ şeymiş e!.. Blilmirsən bu duzsuz pərəstişkarların əlindən başını hara soxasan da!.. (birnəfəsə) Bazara girirsən, ağzına girirlər, küçəyə çıxırsan, üstünə cumurlar. Bilmirsən, haraynan yeriyəsən?!.. Az qalırsan, yeri qazıyıb içinə girəsən!.. Həyat döyül ki?!.. (yaxalığındakı daş-qaşlı sancağı çıxarıb paltarının ayrı tərəfinə taxmağa çalışır.)
Xasay: (çəkisiz addımlarla skamyanın ətrafında dolaşıb ayaq saxlayır, ehtiyatla) Sizdən artıq dərəcədə xahiş edirəm, məni sona qədər dinləyin. (qəfildən ciddi) Əvvəla istəyirəm biləsiniz ki, mən hər sənətkarı bəyənən deyiləm! (zəifləyir) Lakin sizin istedadınız… Bu elə bir… (söz axtarır)
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, onunla paralel danışır, tamaşaçılara) Bu da bunun küçə avarası! İto məni tanıyır! (qəfildən dəyişir, əsəbi) Gəl, gör indi bu birilər?!.. Sənət aləmini diyirəm a!.. Gör ki, ya, insanı, (xüsusi vurğuyla) sənətçini!.. adam yerinə qoyan, sənətə, sənətçiyə qiymət verən var, ya yox!.. Bunlara sənət lazım döyül ki?!.. Bularınkı… (oturduğu yerdə qarnını şişirdib göbək atır, Xasay dik atılıb kənara səndələyir) budu! (qanı qaralır) Odu ki də ara qarışıb məssəb itib. İt yiyəsini tanımır. «Teatr!..» diyəndə, adamın burnuna turşumuş çaxır iyi gəlir. O cür müqəddəs məbədi… o cür işıqlı ocağı gör bir nə günə qoyublar?!..… (qəfildən rola girir, ayağa qalxıb bir əlini belinə vurur, o biri əlini dolça lüləsi kimi əyib dayanır, teatral paosla) Ey vah!.. Sevgidir yalnız Allah rizası…
Sevgisiz bir könül şeytan yuvası!..
(Xasay pərəstiş dolu gözlərlə Məxmirəyə baxır. Məxmirə roldan çıxır) Gör, indi o məbədi, o müqəddəs sənət mülkünü nəyə döndəriblər?!.. Rol almaq üstə bir-birini vilkalayan kim, kulisin arxasında bir-birinin qriminə kislata tökən kim... fəxri ad almaqdan ötrü çəngəl udan kim… (özünü hikkəylə skamyaya çırpır, qollarını qoltuğuna vurub tamaşaçılara) Ölürlər balam, bu fəxri adlarçun da, pa atonnan!.. O deyir: «ona «narodnı» verdilər, mən qaldım», bu deyir: «o «əməkdar» oldu, mən yox». (səsi enir, qanıqara) Əsil sənətkarlarsa qalıblar künc-bucaqda ulaya-ulaya!.. (səsi enir, matəmlə) Odu ki, də bu gündəyik.

Susur, ayayqlarını yerdən ayırıb o yan-bu yana çevirə-çevirə, üstü daş-qaşlı ayaqqabılarına tamaşa edir. Məxmirənin susmasından xofa düşən Xasay cərəyan vurmuş kimi, yerində donub qalır.
Hardansa uzaqdan ləng hərəkətlə yola düşən qatarın və o biri perronda danışan reproduktorun səsi eşidilir.

Reproduktordan səs: İkinci, altıncı, yeddinci xəttdən yola düşən qatarlara minik birinci perrondan başlayır. Sərnişinlərdən xahiş olunur, perrona yaxınlaşsınlar. Təkrar edirəm: ikinci, altıncı…
Xasay: (Məxmirəyə yaxınlaşır, ehtiyatla) Deyirəm, həyat necə də qəribədi?! (tamaşaçılara) İnsan bilmir sabahkı gün onun üçün nə hazırlayır. Şair yaxşı deyib: «Ey həyat, sən nə qəribəsən?..» Kimin ağlına gələrdi?.. Kimin ağlına gələrdi ki, biz sizinlə ömrümüzün bu çağında burda… hamını bir-birindən ayıran bu kədərli məkanda görüşcəyik?!..
Məxmirə: (fikirdən ayılar, əsəbi halda tamaşaçılara) Nolar, heç eybi yox!.. İndi başa düşərlər! Başa düşərlər, kimi verdilərəldən! Çox yox, ikicə aya!.. Qoy, gedim çatım… Birinci elə o ciyəriyanmış Safali… (dili dolaşır) Sarafaliverdiberkov… (qəfildən ayrı səslə uzaqlara) Onu görüm, ciyərsiz qalsın elə!.. (dilini şişirdə-şişirdə yamsılayır) «Bu boyda bədənnən də Ofeliya olar?» Ala!.. (əyləşməyə hazırlaşan Xasay dik atılır) Durub deyəsən ki, «bəs bu baş-göznən, bu bisavaddığnan baş rejissor olmağ olar, hə?.. Yoxsa, o əypiqıç çəyirtkələrə Ofeliyalıq yaraşır, hə?..» Adama da oxşamırlar, bədbəxt uşağı!.. Özlərinnən də bir razıdılar, bir razıdılar, elə bil alçaq dağları bunlar yaradıb!.. Nə var-nə var, arıqdılar. Heç dəxli var?.. Arıqlıq da hünər olarmış!.. (əl atıb ayaqqabısının bir tayını çıxarır, laxlaq sancağını yerinə oturtmağa çalışır) Hünər o döyül. (qəfildən bərkdən) Hünər odu ki, hər addımda səni əzib sındırmağa çalışan bu amansız dünyaya sinə gərəsən!.. Ruhunu bu ağır sınaqlar məkanınnan sağ-salamat çıxasan!..
Xasay: (heyrət içində) Bu… monoloqu deyirəm, hansı əsərdəndi?.. (fikirləşir) Sözlər tanış gəlir, amma bax, yadıma sala bilmirəm üslüb kimindi…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) Deyirəm: «ay başuva dönüm, bəyəm Şekspir yazıb orda ki ya, Ofeliya arığdı?..» Nolsun ki, cavandı?.. O qədər 15 yaşında totuğ-motuğ qızlar var ki?!.. Bir də guyam ki ya, bu vaxtacan Leylini əlli yaşında arvadlar oynamayıb?.. Yoxsa, Məcnun rounu babam yaşında kişilərə verməyiblər?!.. (Xasay nə isə demək istəyirsə də, Məxmirə imkan vermir, skamyaya yayxanb «Leylinin ariyasını» oxumağa başlayır. Tarın səsi eşidilir.)
Didi Məcnun mənə ki, get, ey Leyli…
Ge-et, gözümnən uzaq olginə-ə-ə-n…
Sənə mən «get» deyirəmsə,
Sənə mən «ge-et» diyirəmsə,
Demək, tay çıxıb getməlisə-ə-ən…
(boğazına dolan qəhəri udub susur)
Xasay: (təsirlənirsə də, sonuncu sətirdən duruxur, utana-utana) Amma gərək ki, orijinalda belə deyil?!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, burnunu çəkir) E- eh, bunlar adam döyül ki?!.. Bunlara nə Fizuli lazımdı, nə Şekspir. Bularınkı budı. (qəfildən ayağa sıçrayır, əllərini kiməsə yalvaran tək, sinəsinin qarşısında cütləyib süni boğazlarla) Yox-yox!.. Elə demə, Əfzəldin!.. Əgər sən qəlbimi yaxan alovların şiddətindən azca da olsa xəbərdar olsaydın, məhəbbətimi bu qədər ucuz tutmazdın!.. Ülvi, pak hisslərimi ayaqlar altına atmazdın!..
Xasay: (heyranlıqla) Siz… siz həqiqətən böyük sənətkarsınız…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, qanıqara halda tamaşaçılara) Odu ki də, tarix boyu bütün böyük sənətkarlar bu məmləkətdən baş götürüb gediblər. Getməyənlər də, getmək arzusuyla bu vağzallarda çürüyub ölüblər!.. (səsi bir az da enir, matəmlə) İndi də mən gedirəm. (qəfildən bəyənat formasında ucadan) Həmişəlik!.. Bu da mənim… (əl atıb sumkasını qucağına alır, içində eşələnə-eşələnə) Hanı o?.. Şoğərib...
Xasay: (sarsılır) Siz… nə dediniz?.. Gedirsiz???.. Amma axı siz bizə, bu məmləkətə lazımsınız?!.. Vallah-billah lazımsınız!.. (Məxmirənin qarşısında dizi üstə düşür, həyəcanla) Sizi and verirəm Allaha, getməyin!.. Yalvarıram sizə… Gün gələcək, burda… olsun ki, bax bu vağzalın özündə… (səsi enir) sizin heykəliniz ucaldılacar!
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, sumkasında eşələnməkdən bezib, harasa kənara) Xah-tfu üzüvə, surəti-murdar, dilənçi!!!.. (Xasay dik atılıb yerə oturur. Məxmirə iri addımlarla perron boyu var-gəl edir, qəfildən ayaq saxlayıb harasa, arxaya) Belə tüpürüm sizin teatrınıza da, mənə verəcəyiniz o dılğır rollara da!..
Xasay: (ayağa qalxıb üstünün tozunu çırpır) Sizi yaxşı başa düşürəm, inanın mənə. Sənətkar öz qiymətini almayanda… (susur) Bu, tarix boyu belə olub. Tarix boyu böyük sənət həmişə hardasa, pərdə arxasında qalıb, (tamaşaçılara) psevdosənətçilər isə meydanda at oynadıblar!..
Məxmirə: (ayılır, Xasaya) Bağışla, sən allah… (keçib yerinə əyləşir, tamaşaçılara) Axır vaxtlar əsəblərim tamam stroydan çıxıb. O gün də maaş aldığım yerdə fikirləşə-fikirləşə, haralara gedib çıxdımsa, bir də gördüm, durduğum yerdə gözlərim qaraldı… Elə bil cin vurdu təpəmə! Öz-özümə necə hirsləndimsə, dilim-ağzım necə gicişdisə, bir dənə tüpürmək tüpürdüm?!.. (səsi enir, yumşalır) O tüpürməyi də rəhmətdiy Ağahüseyn öyrətmişdi mənə. «Cadugər»-də fitnəkar qarını oynıyanda… Düz otuz bir il baş rejissorumuz oldu fağır… (harasa yuxarılara baxır, ucadan) Allah sənə rəhmət eləsin, Aquli!.. (tamaşaçılara) «Qorxma, Məxi, - rəhmətdiy deyərdi, - ürəklə tüpür! Elə tüpür, elə bil canına yığılan bütün hirsini, ağrı-acını tüpürürsən!..» (ah çəkir) Ağrı-acı da tüpürməklə çıxır ki?.. Çıxsaydı, nə vardı ki?!.. (gözləri yol çəkə-çəkə sərt) Ağrılar var ki, onları gərək ancaq qusasan!!!.. (susub fikrə dalır, qəfildən) İndikilər heç bilirlər ki ya vapşe, baş rejissor nəmənə olan şeydi?.. (susub fikrə gedir)
Xasay: (üst-başını sahmana salır, pencəyini düymələyib ehmal addımlarla Məxmirəyə yaxınlaşır, ciddi) Görün sizə nə deyirəm. Bax, o gün… daha doğrusu, günlərin bir günü… (sirr açan kimi) elə bax burda, bu vağzalın özündə…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) …O gün qəbrinin üstə getmişdim. (qəfildən Xasaya sarı çönür, ayrı səslə) Ağahüseyn Aqaverdibekovu tanıyırdun, alə?.. (cavabı gözləmədən, qəfildən mütəfəkkir obrazı alır, uzun-uzadı pauzadan sonra bas kişi səsi ilə)
Bilseydin, nə qədər üzgündür ömür?!..
Əgərçi bilseydin, sual verməzdin...
Bilmədən bəlkə də söylədin ki, sən…
(susur, ardını yadına salmağa çalışırsa da, yadına düşmür, özünü o yerə qoymadan)
Nöşün fərəhlənib gülə bilmirsən?.. (öz-özünə) Yoxsa, «ölə bilmirsən» idi?.. (Xasaya) Yaduva düşdü?.. (cavab gözləmədən, tamaşaçılara kədərlə) Ad günu idi… qərənfilləri şəklinin altına düzə-düzə:«Yetim qoydun məni, Aquş...» - dedim, sonra da, o ki, var ağladım...

Məxmirə ağladıqca, Xasay pərt-pərt dırnaqlarını didişdirir. Uzaqdan qatar fitinin səsi eşidilir. Məxmirə fitə diqqət kəsilir, qolunu çirmələyib saatına baxır, sonra yenə iştahla ağlayır. Sonrakı dialoqlar, demək olar ki, paralel gedir.

Xasay: (tamaşaçılara, kədərlə) Göz yaşları qəlbin fəryadıdır. Qəlb yalnız bu dildə danışır…
Məxmirə: (sirr açan kimi, astadan) Elə bunı demişdim, bir də gördüm, sopsoyuğ meh əsdi... Yayın cırhacırında a-a!.. (susur, çoxmənalı təbəssümlə) O dəqiqə bildim odu. Mənə təsəlli vermək istəyir. (yazıqlaşır) O elə idi axı yazıq... Hamının dərdini çəkirdi. (doluxsunur, burnunu çəkib fikrə gedir.)
Xasay: Allah rəhmət eləsin. Görürəm sizin məni dinləmək həvəsiniz yoxdu. Daha doğrusu, siz məni avaranın biri hesab edirsiz. Amma axı mən avara deyiləm?!.. Mən də sizin kimi... (qəfildən həyəcanla) Axı əslində biz hər ikimiz…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, əlini oturan yerdə belinə qoyur, tamaşaçılara) İndi sən gör ki, ya-a, məndən savayı o qəbiristannığa gələn var idi?.. (qəfildən aqressiv) İndi tüpürməyəsən bunların üzünə, neyləyəsən, hə?.. (skamyanın kürəkliyinə yayxanır, məmnun təbəssümlə) Elə bilirsiz tüpürmədim?.. (əsəbi hırıltıyla) Səhərisi gün birbaş teatra getdim! Özümü bufetə salıb... (ayağa qalxır, əllərini belinə vurub bərkdən) …tfu!!!.. - dedim hamınızın üzünə!.. (Xasay dik atılb özünü yığışdırır) Tüpürdüm, dedim: «Budu,- dedim - sizin qanacağınız?..» Dedim: «Sizi kim adam eliyib, ağəz?.. O zərli-zibalı adları, o məməş... (səhvini düzəldir) …döşünüzə taxıb özünüzü əsdirə-əsdirə (göstərir) gəzdirdiyiniz o salxım-salxım medalları kim taxdırıb yaxavuza, hə?..» (doluxsunur, burnunu çəkib yazıq-yazıq) Xəstə ayağlarıynan kabinet-kabinet gəzib birinizə ev, o birinizə maşın verdirən kim idi, bu bədbəxtin oğlu deyildi?.. Bəs indi noldu, nə tez unutduz yetimi?.. (qəfildən çönüb Xasaya baxır, kiminsə rolunda, pafosla) Cümlə xəyanətlərə bais olan kimdi?.. - İblis!!.. Tfu, artist e-e!.. Allah keçsin günahımnan…

Məxmirənin «İblis» kəlməsiylə bir perronun alatoran tərəfində Nəzarətçi peda olur. Xasay Nəzarətçini görən kimi büzüşüb gizlənməyə yer axtarır. Nəzarətçi iri addımlarla Məxmirə oturan skamyaya tərəf addımlayırsa da, Məxmirəni görəndə duruxub dayanır, ehmal addımlarla kənara çəkilib gizlənir.

Məxmirə: …Bunu Allah götürər, sən mənim canım?.. (yenidən qızışır, ayağa sıçrayıb əllərini ölçə-ölçə kiminsə üstünə yeriyir) Dedim: «Sağlığında qalstukundan asılıb yellənən siz döyüldüz, ağəz?..» (yamsılayır) «Aquşa!.. Aqaşiçka!..» Azzar Aquş, çor Aquş!.. (əl atıb skamyanın arxasına keçmək istəyən Xasayın yaxasından yapışır, onu sürüyüb skamyanın üstünə sərir, özü də böyründə dizi üstə yerə düşüb yazıq-yazıq) Şəklinə baxa-baxa: «Gör indi, Aquş! Gör indi, sənə kim qaldı. - dedim. - O, başlarına fır-fır fırrandığın çəyirtkələrin, bu da - mən! Sənün radio Məxün!»
Xasay: (dikəlib oturur, bir gözü Nəzarətçidə qorxa-qorxa) Mən radionu sevirəm. İctimai şüurun formalaşmasında radionun rolu əvəzsizdir. Bu, kütləvi informasiya vasitəsinin elə bir növüdür ki… (susur, öz-özünə) Bu nə cəfəngiyyatdı mən danışıram?..
Məxmirə: (dirsəyi ilə onu skamyaya sərir, tamaşaçılara) Amma di gəl ki, orden-medalları o həşəratlara verdirirdün də!.. Yadunnan çıxıb bəlkə?.. Mənə çatanda da deyirdin: (ağzını əyə-əyə) «Uca dağa bələdçi lazım döyül!..» (qəfildən Xasayı lazımsız əşya kimi əlindən yerə salır, boğazına dolan qəhəri zorla udub) Amma mən-ölmüş sən nə deyirdin, eləyirdim… Ən bivec rolları verirdin mənə, deyirdim: «nolar, rolun nə böyüyü, nə kiçiyi?!..» (Xasay ehmalca skamayadan sürüşmək istəyirsə də, Məxmirənin qüvvətli əllərindən qurtula bilmir. Məxmirə birnəfəsə) Gözəgörünməz əcinnə rolunu verirdin, deyirdim: «baş üstə!», küçədən ötən paçtalyon rolu: - «göz üstə!», (danışdıqca coşur) …hasardan boylanan dördüncü qonşu - o da «baş üstə!», səhnənin arxasından «urra!!..» çığıran komsomolçu qız - «belə o da mənim gözlərim üstə!» Acığım tutanda da, deyirdin: «Nolsun ki, özün görünmürsən, sənətin ki, görünür?!..» (qəfildən şəhadət barmağını yuxarı qaldırır, sirr açan tək) Elə bunu demişdim, bir də gördüm, (sirli pıçıltıyla) meh dayandı... (perrona sirli sakitlik çökür, cırcırama səsləri eşidilməyə başlayır. Xasay da, Nəzarətçi də xoflu-xoflu ətraflarına boylanırlar.) Bildim, xəcalət çəkir yazıq... O eləydi axı?!.. (çönüb bir müddət dinməz-söyləməz Xasayın üzünə baxır, qəfildən yanağına yüngül sillə vurur, Xasay üzünü tutub duruxur, tamaşaçılara) Amma, dedim, bircə dəfə də olsun, adımı o fəxri adlar siyahısına saldırmadın... Nolar, dedim, mən, dedim, heç vaxt fəxri ad düşkünü olmamışam. Adama öz adı yaraşıq versin! (Xasaya işarəylə) Bude, bu da bunun vağzal avarası, ito məni tanıyır!.. (Xasayı, lazımsız əşya kimi, harasa kənara vızıldadır. Xasay skamyanın o biri üzünə yıxılıb bir müddət orda ölmüş kimi, hərəkətsiz qalır) Həmişə di demişəm, indi də deyirəm:İnsan ada yaraşığ verir, ad insana yox!.. Amma, məsələ bundadı ki... (qəfildən üzü dəyişir, aramla ayağa qalxır, bir əli havada təntənə ilə) O gün!.. O meh əsən günü deyirəm a-a!.. Hamı üçün var! Bax, «kişi!» o kəsə diyərəm ki, o günə alnıaçıq, üzüağ çıxa bilsin!

İşıq dəyişir. Perrona qaranlıq çökür. Əcaib musiqi… Bir-birinin yanından sürətlə ötən qatarların səsi və həyəcanlı fiti eşidilir.
Perron, əşyalarını, uşaqlarını, yaxın qohum-əqrəbalarını itirmiş sərnişinlərlə dolur.
Sərnişinlər itələşə-itələşə, bir-birini səsləyə-səsləyə perron boyuv vurnuxurlar. Məxmirəylə Xasay da onların arasındadır. Yüklərlə dolu arabalardan biri Xasayı cənginə alıb aparmaq istəyəndə, Məxmirənin qüvvətli qolları arasından keçə bilmir. Məxmirə Xasayı qucağına alıb arabadan çıxarır. Vağzal uğultusu tədricən səngiyir.

Məxmirə: (Xasayı qucağından yerə düşürür, izdihamın ardınca qışqırır) A bala, nolub, nə xəbər?.. Öldürmüşdüz ki, kişini!.. Onsuz da hamınız gedəcəksiz də-ə, nöş qırırsuz bir-birinizi?! (Xasaya, hırıltıyla) Öz aramızdı, az qalmışdı ya-a!.. Səni də götürüb aparıceydilər a-a!.. (yerinə qayıdıb çemodanların içində eşələnir)
Xasay: (tədricən hərəkətə gəlir, dikəlib skamyanın arxsında dizi üstə dayanır, üzünün, skamyanın söykənəcəyinin arxasından görünən yarısıyla tamaşa zalına baxır, qəfildən yazıq səslə) Əslində, biz də… biz hamımız… (göks ötürür, hüznlə) Biz hamımız… siz də, biz də yol üstəyik... (qəfildən haldı dəyişir, əlini ürəyinin üstünə qoyur,vahimə içində) Ürəyim… elə bil o daha vurmur...
Məxmirə: (çemodanların içində nə isə axtara-axtara) Yaxşı görüm, ağciyər olma. Bu basabasda da ürək dayanar?..

Perrona uzunətəkli paltarda Tumsatan qadın daxil olur, özünü yellədə-yellədə, paltarının uzun ətəklərini döşəmə boyu sürütləyə-sürütləyə yeriyib Məxmirənin qarşısında dayanır.

Tumsatan: Yaxşı tumum var, a bajı. Sübh tezdənnən qovurmuşam. Qastritin dərmanıdı…
Məxmirə: (skamyaya əyləşir, üzünü kənara çevirir) Vəssalam də... (tumsatana üzünü turşudur, ağızucu) Sağ ol, istəmirəm.
Tumsatan: Vallah peşman olmazsan, gö-ö-zəl!.. Özün də yol üstəsən, başını
qatarsan, heç olmıya.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Dedim «sağ ol» də, dişim yoxdu. (çemodanın içində nə isə axtarır)
Tumsatan: Buna diş lazım döyül ki, ay anam?!.. Maloçnıdı, ağzına atmağınla əriməyi bir olur.
Məxmirə: (əlini saxlayır, tamaşaçılara) Zibilə keçmədiy?.. (Tumsatana) Ay bacım, ay anam, dedim istəmirəm də!.. Maloçnıdı, slivoçnıdı, çox əcəb, lazımım döyül balam də-ə! (tamaşaçılara) A-a-a?!.. İşə düşmədik?.. Deyirəm, bu xarabanın heç harasında insana rahatdığ yoxdu də!.. Hayana tərpənirsən, adam çıxır, hara gedirsən, başının üstüni qara buludlar kimi alırlar. (astadan) Xörəyi də yeyəndə qorxa-qorxa yeyirəm ki, birdən onun da içindən adam çıxar!..

Məxmirəylə Tumsatan qadın danışdıqca, Xasayın gözü Tumsatanın zənbilinin bir kənarındakı, boş tum bükülülərinə sataşır. Ayağa qalxıb ehmal addımlarla arxadan Tumsatana yaxınlaşır, əlini uzadıb bükülülərdən birini çəkib cıxarır, qatını açıb eynəyini gözünə yaxınlaşdırır və oxuya-oxuya yerinə qayıdır. Sonra gözü kağızda, üzünü tutub səssiz-səssiz ağlayır.

Tumsatan: Tay niyə çığırırsan?.. Denən istəmirəm də, a?!.. Bununku lap dava-davadı ey!.. Camaatın başı xarab olub e, harda dəli var, yığışır bu xarabaya! Nə qanırlar, nə qandırırlar!.. (gözü Məxmirədə, Xasaya yaxınlaşır, astadan) Ay qardaş, yaxşı tumum var. Sən al, heç olmaya.
Xasay: (fikirdən ayılır) Nə olmaya?..
Tumsatan: (susub Xasaya baxır, qəfildən yanıqlı-yanıqlı oxuyur) Bir ayrı-ılı-ıq, bir ölü-ü-üm... heç biri olmıyeydi-i-i… (zənbildəki tumu göstərir, sirr açan tək, astadan) Deyirəm, maloçnıdı, al, peşman olmazsan.
Məxmirə: (Tumsatana) Ağəz, onun pulu var, deyirsən al?.. Görmürsən, cındırından cin hürkür?..

«Cin» sözündən səhnənin işığı dəyişir. Perronun bir tərəfinə nəhəng bulud kölgəsini andıran qaranlıq çökür. Hər üçü göyə zillənir.

Məxmirə: (dikəlib oturur, göyə zillənir) Bu nədi belə?.. Elə bil hava qaraldı?..
Tumsatan: (göyə baxa-baxa, gedir) Axşama yağış deyiblər. Mən də ondan ötrü deyirdim dayna!.. Tum çırtdayın ki, heç nə veciıza gəlməsin!..
Məxmirə: (külək vıyıltısının səsinə diqqət kəsilir) Bisimillah… Bu nə səsdi belə?..
Tumsatan: (gedə-gedə) Hələ bu nədi ki?.. Burda elə şeylər olur ki... (tamaşaçılara) yatsaız, yuxunuza da girməz!.. (çıxır)
Məxmirə: (hələ də göyə zillənib) Yo-ox, bu nədisə, elə belə məsələ deyil. Belə də hava qaralar?.. Bu tərəfdə… (sağ tərəfə yeriyib göyün üzünə baxır) göyün üzü açıqdı… (sol tərəfə yeriyib ordan göyə baxır) …bu tərəf isə zülmət qaranlıqdı... (bayquş buppultusu eşidilir)
Xasay: (səsə diqqət kəsilir, vahimə içində) Eşitdiz?.. Elə bil bayquş uladı…
Məxmirə: (Xasaya əyri-əyri baxır) Vağzalda da bayquş olar?.. Sən lap bisavadmışsan ki?!.. (səhnənin qaranlıq tərəfinə yeriyir, göyə baxa-baxa Xasaya) Bu da sənin üçün ispan dramaturqunun əsəri deyil e, ağzına gələni danışasan. Bu… (tamaşaçılara, xüsusi vurğuyla) əlamətdi!.. (yenidən göyə baxır) Nəyəsə işarədi!..

Külək uğultusu güclənir. Xasay pencəyinin yaxalığını qaldırıb titrədir.

Məxmirə: (tamaşaçılara, işgüzar tərzdə) Əslinə qalanda, Qurbanıolduğum belə əlamətdərdən iki dəqiqədən bir göndərir bizlərə də-ə. Bəs o daşqınlar, o zəlzələlər, o əcaib-əcaib xəstəliklər nədi?.. Deyir: «A bala, ayıln, nə qədər gec deyil! Bu dünya, o özünüz üçün aqurub düzəltdiyiniz pasterizovınnı həyat deyil! Bu dünya… (söx axtarır)
Xasay: (tamaşaçılara, vahimə ilə) Bura ağır imtahanlar məkanıdı!.. Görüşlər və ayrılıqlar məskənidi…
Məxmirə: (Xasaya) A-ay aton rəhmətlik. (tamaşaçılara) Amma nolsun, kimə diyirsən?.. Gör ki ya, heç qanırlar?.. Bunları zəlzələ də ayıltmadı, daşqınlar da hərəkətə gətirmədi!.. (Xasayı dümsükləyir) Zəlzələ yadundadı, alə?.. (cavab gözləmədən tamaşaçılara) Suğra xalanı… (Xasaya) …qonşumdı, yazığın övladı yoxdı, tək-tana yaşıyır fağır, kürəyimə atıb qaçıram... Yer tərpənəndə, birinci o yadıma düşdü, dedim qorxar arvad,
özümü tut je atdım aşağı... Nə isə, arvad kürəyimdə, elə tini burulmuşdum, bir də görürəm qəzet budkasının dalında iki nəfər xosunnaşırlar. O deyir, «əlli», bu deyir, «ölsən də, yüz!», o deyir «əlli!», bu deyir «ölsən də, yüz!» Baxıb görürəm, kim olsa yaxşıdı?.. Bizim başıbatmış uçaskovumuz Mirzoppa!.. (əlini əlinə vurub qaqqıldayır) Bu yanda evlər uçulur, asfaltın üstündə əjdaha boyda yarğanlar açılır, balkonlardan özünü aşağı atan kim, sabunlu-sabunlu küçəyə qaçan kim… bunlar da burda pul davası döyürlər… (qəildən sözünü kəsib göylərə) Buna Sənsən - dözürsən, ey Dözümlü!.. (tamaşaçılara, bayaqkı tərzdə) Bu mament bir dənə talçok getdi yerin altından... (sim qırılmasını andıran əcayib səs. Məxmirəylə Xasay duruxub bir-birinə baxırlar) O nə səs idi elə, hə?..
Xasay: (ayağa qalxıb ehmal addımlarla Məxmirəyə sarı yeriyir, onun yanında əyləşib xoflu baxışlarla ətrafına göz gəzdirir) Elə bil hardasa nə isə qırıldı… Ya açıldı?..
Məxmirə: (ağızucu) Olsun, prisepi açdılar. Prisepin səsini mən tanımayıb kim tanıyıcaq?.. (ətrafa göz gəzdirir) Gör bir, neçə il can çürütmüşəm buralarda?!.. (qəfildən duruxur, yerə zillənir, öz-özünə) Yoxsa, bu... (gözü yerdə, ovsunda, Xasaya) Olsun ki, bu, odu…
Xasay: (vahimə içində) Kim - o???..
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, gözü yerdə) Hə, odu, özüdü ki, var. Dayan-dayan, s-s-s… (Yeri dinləyir) Eşidirsən?..
Xasay: (vahimə içində) Nəyi?..
Məxmirə: Yeri… Bilirsən, indi o nə deyir?.. (Xasayın gözləri bərələ qalır) (tamaşaçılara, ecazkar səslə) Deyir: (ecazla) «Ey Adəm övladı, (səsi əks-səda verir) …indi sən mənim üzərimlə gəzirsən… (səsi enir, vahiməli səslə) …Sabahsa, səni mənim qoynumda basdıracaqlar… Üzərimdə səni ehtirasların və nəfsin yeyir… (yandırıcı pıçıltı ilə) …İçimdə isə səni həşəratlar və əqrəblər dağıdacaq!!!...

İşıq dəyişir. Əcaib musiqi. Xasay titrətmə tutur.

Xasay: (xoflu baxışlarla ətrafına boylanır) Siz neylədiniz?.. Burda nə baş verir?..
Məxmirə: (heç nə olmayıbmış kimi) Mən?.. Priçom tut mən?.. (tamaşaçılara) Yox, vapşe, sözün düzü, məndə belə şeylər olur. (qəfildən ovsuna düşən tək) Bax, o ki, nə haqdasa sidq-ürəkdən danışıram, həmin dəqiqə elə bil Yer hərəkətə gəlir!.. (Möhtəşəm cırıltı səsi; öz-özünə) Ya mənim başım hərlənir?.. Nə isə, uzun sözün qısası, insan - belə məxluqdu. Ölüm qapısının ağzını kəsdirməyincə, ağlı başına gəlmir. Bunlara deyən gərək: «A bala, bir ətrafınıza göz gəzdirin, görün bir, kimlərlə qalmısız?.. Hanı sizi sevən, canlarını yolunuzda fəda eləyən ata-ananız?.. Hanı bir qoşun xala-bibiləriniz, əmi-dayılarınız, topdağıtmaz qohum-əqrəbanız?.. Kimlərlə qalmısız?.. Ayılın!.. Bu dünya - manat-məzənnə dünyası, villa-mersedes dünyası deyil!.. Vallah-billah deyil!.. (qəfildən ayrı səslə) İnanmırsız deyil?.. Mən ölüm, inanmırsı-ız?..
Xasay: (xoflu baxışlarla ətrafına baxır, astadan) Mən bilirəm.
Məxmirə: (Xasaya üzünü turşudur) Nəyi bilirsən?..
Xasay: (qorxulu sirr açan tək, yarıpıçıltıyla) Hamı burdadı…
Məxmirə: (iztehzayla) Kimi diyirsən, alə?..
Xasay: (ehtiyatla) Gedənləri deyirəm. Bu dünyadan köçənləri. O biri üzə köçsələr də, bizimlə çiyin-çiyinə, göz-gözə qalanları… Hamı budu... (xoflu baxışlarla ətrafına göz gəzdirir) burdadılar… (lap yanında «dayanan» görünməz kiməsə ehtiramla astadan) Axşamınız xeyir. Bağışlayın siz Allah, bayaqdan arxam sizə oturmuşam… (qəfildən ayrı tərəfdə «dayanan» digər görünməzə) Salam əleyküm, görmədim, üzr istiyirəm… (Məxmirənin böyrünü dümsükləyir, görünməzlərdən birinə işarə ilə, qulağına) Bu, bilirsən kimdi?..
Məxmirə: (pıçıltıyla) Kimdi?
Xasay: (pıçıltı ilə) Surlakov!..
Məxmirə: (qaş-qabağını tökür) O kimdi elə?..
Xasay: Keçmiş partiya silahdaşımdır. (kimlərəsə eşitdirən tək, ucadan) O gün, elə təsadüfən yolum Fəxri Xiyabandan düşmüşdü. Bir də gördüm, əynində qara kostyum, döşündə deputat nişanı bir adam asta addımlarla mənə sarı gəlir…
Məxmirə:Fəxri Xifabanda nə itün azmışdı?
Xasay: Heç, elə-belə gəzişirdim özümçün.
Məxmirə: Gəzişirdün?.. Qəbiristannığda da gəzişəllər alə?.. Başuva yer qəhətdi?..
Xasay: Bilirsiz, orda mən həmişə özümü… necə deyim, keçmiş illərdə hiss eləyirəm. Axı hamı ordadı?!..
Məxmirə: Kim alə?
Xasay: (xəyala dalır) Mironov, Meranaşvili, Surlakov, Amanzadə…
Məxmirə: Bisimillah, bu nə adlardı?!..
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, xəyala dalır) Bir vaxtlar bir yerdə işləmişik, üzümüz-gözümüz öyrəşib. (kövrəlir) Onlarsız çətindi...
Məxmirə: (əlini Xasayın çiyninə qoyur) A bala, ağluvı başuva yığ, sənin xiyabanda nə ölümün var? Ahıl adamsan, biri böyründən çıxıb «pıqq!» eləyər, orda qalarsan. (göy gürültüsü eşidilir, başını qaldırıb göyə zillənir, üzü işıqlanır) Olsun ki, yağış yağacaq. Yol üstə yağışın yağmağı yaxşı əlamətdi. İnşa Allah!.. (qəfildən Xasaya) Bu sözün mənasını bilirsən, alə?.. (Xasay döyükmüş halda başını yelləyir) Uşağlığda, məktəbdə inşa-zad yazmamısan?..
Xasay: Yazmışam. (başını aşağı salır) Elə sonralar da… o yolla getdim…
Məxmirə: Hansı yolla? İnşaatçı oldun?..
Xasay: (başını aşağı salır) Yox, yazıçı oldum…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Yazıçı?.. (Xasayı başdan-ayağa süzür, iztehzayla) İndi demək, sən yazıçısan da, hə?.. (Xasay kədərlə başını tərpədir) Ol da, nə deyirəm?.. Burda nə itun azıb, olmaya, sən də mənim kimi...
Xasay: (uzaqlara zillənir, kədərlə) Məni bura zaman gətirib.
Məxmirə: (Xasay baxan səmtə boylanır) Zaman?.. O kimdi?..
Xasay: (kədərlə) Bir kimsəyə rəhmi gəlməyən zalım çərxi-fələk. (gözləri yol çəkir) Bir vaxtlar mən də sizin kimi məşhur idim. Kitablarım əl-əl gəzirdi…
Məxmirə: (əl sumkasının içində nə isə axtarır) Sora noldu, pişiy asqırdı?..
Xasay: (başını aşağı salır, qəhərlə) Sonra belə məlum oldu ki… (qəhərdən boğulur, danışa bilmir) …belə məlum oldu ki…
Məxmirə: Yaxşı tay, ürəyim çəkildi!..
Xasay: …bütün zəhmətim… gecələrlə sübhəcən yazıb yaratdıqlarım… əsərlərim… (qəfildən coşur, tamaşaçılara) Cild-cild əsərlərim… sən demə… sən demə… (cibindən, bayaq zənbildən götürdüyü əzik kağız parçasını çıxarır və əli titrəyə-titrəyə Məxmirəyə uzadır)
Məxmirə: (kağızı Xasayın əlindən alır, höccələyə-höccələyə oxuyur) …zə-fər yü-rüş-lə-ri… (üzünü turşudub Xasaya baxır)
Xasay: (pərt) Bu, mənim erkən yaradıcılığımdandı. Sonralar mən mövzu dairəmi genişləndirdim. (tamaşaçılara, müəllim təbiri ilə) O dövrlər ədəbiyyat dövlət ideologiyasına xidmət edirdi. Xalq kütlələrinin maariflənməsi üçün müvafiq məzmunlu və ideya istiqamətli əsərlər ortaya qoyulmalıydı. (qəfildən susub qorxa-qorxa Məxmirəyə baxır.) Xalqlar dostluğu, sosializm yarışları, əmək və zəhmət adamlarının portretləri… (səsi getdikcə enir)
Məxmirə: Onu bildik. Deyirəm, yəni indi niyə bu gündəsən?.. (əli ilə onun üst-başına işarə edir)
Xasay: (pərt hərəkətlərlə üst-başını sahmana salaır) İndi mən də, əsərlərim də… (çiyinlərini çəkir) belə çıxır ki, daha heç kimə gərək deyilik… (tamaşaçılara) Zaman dəyişdi, nə xalqlar dostluğu, nə əmək qabaqcıllarının portretləri heç nəyə gərək olmadı. Dedilər «zamanı ötüb».

Xasay burun yaylığını çıxarıb gözlərinə basır, qəfildən gözü perronun kənarında dayanan Nəzarətçiyə sataşır. Özünü yığışdırıb nizamlı addımlarla əks çıxışa sarı addımlayır.

Məxmirə: (Xasaya) A-a?!.. A bala… Hara?.. (Xasay çıxışa sarı addımlayır) A gədə!.. (özünü Xasaya yetirib qolundan yapışır, skamyanın yanına sürüyə-sürüyə) Sən nə oyun çıxarırsan, alə?.. (skamyaya salır, Xasayla üzbəüz dayanıb əllərini belinə vurur) İstəyirsən yenə arabaya qoyub aparsınlar səni?..
Xasay: (gözü Nəzarətçidə, əlini mədəsinin üstünə qoyur) Özümü nə isə birdən-birə yaman pis hiss elədim. Yağışdan əvvəl həmişə belə olur...
Məxmirə: O göstərdiyin - mədədi. (keçib Xasayın yanında oturur) Acsan, qarnın da ona görə ağrıyır. (yol çantalarından birini skamyanın üstünə qoyub açır, içindən, cığara torbaya yığılmış yumurtaları çıxarır)
Xasay: (gözləri böyüyə-böyüyə kəkələyir) Yox-yox, mən ac deyiləm… Qəti surətdə ac deyiləm! Sizə and içərəm ki…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, yumurtaları bir-bir skamyanın taxtasına vurub sındırır və səliqə ilə soymağa başlayır) İndi səni yedirdim, gör ki ya, bir yerin ağrıyır, ya yox!.. (tamaşaçılara) Yolunku budu da!.. Klassika!.. (soya-soya ləzzətlə burnunu çəkir) Hə, onu deyirdim axı...

Nəzarətçi ədəbli addımlarla perrona daxil olur. Bir müddət onları görmürmüş kimi, perronu gəzib dolanır, skamyaların altını, saat və işıq dirəklərinin vəziyyətini əl fənəri ilə yoxlayır. Qatarların hərəkət cədvəlinə yaxınlaşır, cibindən çıxardığı iri yaylıqla cədvəlin şüşəsini səliqəylə silməyə başlayır.

Xasay: (gözü Nəzarətçidə Məxmirənin böyrünə qısılır, kəkələyə-kəkələyə) O gün mən b-burda… b-beləcə d-dayandığım... tfu, oturduğum y-yerdə… bir də gördüm, bir nəfər… B-belə hü-hündürboy adam… əynində də d-dəmiryolçu uniforması…
Məxmirə: (gözü Nəzarətçiyə sataşır, yumurtaları soya-soya dirsəyi ilə Xasayı dümsükləyir, astadan) Bu kimdi, alə?..
Xasay: (qorxu içində Məxmirənin qulağına pıçıldayır) Bu, odu!!..
Məxmirə: Kim - o?.. (çönüb Nəzarətçini başdan-ayağa süzür)

Xasay lal işarələrlə Məxmirəyə nə isə başa salmağa çalışırsa da, Məxmirənin üzü dəyişmir.

Xasay: (yandırıcı pıçıltıyla) U-uni-for-ma!.. N-nə-zarət-çi!..
Məxmirə: (üzünü turşudur) Nəzarətçi?.. Püf-püf-püf!.. Nəzarətçi kimdi, alə?.. Bunların direktoru məni görəndə mil dayanır, bu nə karədi ki?!.. (tamaşaçılara) Deyirəm, bu camaatın başı lap xarab olub. Hərə özündən bir naçalnik düzəldib! Bunlara deyən lazım: «Bu dünyanın… (barmağıyla göyləri göstərir) bir naçalniki var! (Nəzarətçinin hərəkətlərinə göz qoyur, astadan) Bunun baz-burutuna bax da!.. (Nəzarətçiyə) A bala!.. (Nəzarətçi onu eşitmirmiş kimi, cədvəlin şüşəsini daha səylə silməyə davam edir) Ay yoldaş!..
Nəzarətçi: (qanrılıb Məxmirəni indicə görürmüş kimi, ədəbli addımlarla skamyaya yaxınlaşır, diktor təbiri ilə) Axşamınız xeyir, hörmətli tamaşaçı… tfu, sərnişinlər!..
Məxmirə: (Nəzarətçini şübhəli nəzərlərlə başdan-ayağa süzə-süzə) Abatun xeyir. Bizi axtarırsan?..
Nəzarətçi: (özünü itirirsə də, çaşqınlığını biruzə vermir) Xeyir xanım, sizi niyə axtarmalıyam kin? Boynuma düşən vəzifə borcumu yerinə yetirirəm.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Vəzifə borcunu?.. Şüşəsilənsən? (Nəzarətçi duruxur) Deyirəm, yəni buraların təmizliyinə sən baxırsan?..
Nəzarətçi: (çaşqın) Yox, niyə kin?!.. Onu mən… (söz axtarır, qəfildən saxta səmimiyyətlə) Bu, mənim daxili ehtiyacımdır.
Məxmirə: (yumurtadan dişləyir, iztehzayla) Nədi sənin daxili ehtiyacın, şüşə silmək? Başuva iş qəhətdi?..
Nəzarətçi: (qəfildən kövrəlir) Yox, mən… (tamaşaçılara) Bu, mənim ağır uşaqlıq illərimdən yadigar qalan köhnə vərdişimdi. Elə nə görürəm, silib təmizləyirəm, əlimin altına nə keçir, tozunu alıram, parıldadıram... (qəfildən coşur, tamaşaçılara) Bu, elə bir maniakal-depressiv haldır ki…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Manyaksan?..
Nəzarətçi: (pərt) Xeyr xanım, siz məni düzgün başa düşmədiniz. Mən sadəcə... (başını aşağı salır, süni kədərlə) Axı mən uzun müddət yetimçilik çəkmişəm?!.. Evin hər işi mənimlə olub. (süni kədərlə) Şüşə də silmişəm, döşəmə də süpürmüşəm, yeri gələndə, lap… (qəfildən təsirlənir, səsi titrəyir) …tualetləri də…
Məxmirə: Yaxşi tay, ürəyimiz bulandı!.. (kənara astadan) Niyabəd köpəyoğlı!.. (Nəzarətçini bir də başdan-ayağa gözdən keçirə-keçirə) Amma belə nə isə gözüm su içmir də, sənnən. Elə bil səni hardasa görmüşəm… (xatırlamağa çalışır) Hansısa kinoda... Ya türməyidi, haraydı?.. (fikrə gedir) Heç cür yadıma sala bilmirəm də indi…
Nəzarətçi: (qulaqlarını çəkir) Allah eləməsin, siz nə danışırsız, ay xanım?!.. Türmə nədi, zad nədi?.. Mən hələ lap uşağlıqdan… E-e-e… gör haçannan burda işləyirəm. Demək olar, buralarda böyümüşəm. 14 yaşımdan dispecçer köməkçisi olmuşam, bir bölük yetim bacı-qardaşımı saxlamışam.
Xasay: (Məxmirəni dümsükləyir, vahimə içində pıçıldayır) Bu, odu!!!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, Nəzarətçiyə) Ax vot ono şto?!.. Papa Terez!..
Nəzarətçi: O nədi elə?..
Məxmirə: Deyirəm yəni malades də!.. (Nəzarətçi başını aşağı çalıb utancaq sükutla susur. Məxmirə qollarını qoltuğuna vurub Nəzarətçini süzməyinə davam edir. Bir neçə an üçü də susurlar.) Hə, nolsun indi?..
Nəzarətçi: (başını qaldırır) Nə nolsun?..
Məxmirə: Diyirəm, yəni niyə dayandın?
Nəzarətçi: (çaşqın) Dayanmıyım?..
Məxmirə: (tamaşaçılara) Zibilə keçmədiy?.. (Nəzarətçiyə) Deyirəm, yəni yeri get işinə, gücünə də, a-a?!..
Nəzarətçi: (özünü itirir) Gedim?.. Nə deyirəm, gedim də. Yaxşı, sağ olun, çox sağ olun. (geriyə çönüb gedə-gedə) Allah razı olsun.
Məxmirə: (gözü Nəzarətçidə, Xasaya) Bura bax, sən bilərsən, bu kimdi belə?..
Xasay: (pıçıltıyla) Siz neylədiz?..
Məxmirə: Neylədim?..
Xasay: (vahimə içində) İndi o, bizi rahat buraxmayacaq!
Məxmirə: (üzünü turşudur) Kim, alə, bu?..
Xasay: Siz onu tanımırsız. Kim olduğunu da bilmirsiz. (həyəcanla) O… o, nəzarətçi deyil!
Məxmirə: Nəzarətçi deyil?.. Bəs kimdi?..
Xasay: (nə isə demək istəyirsə də, ürək eləmir) Yox, mən qorxaq deyiləm. Cinə - şeytana da inanmıram!.. (səsi enir) Daha doğrusu inanmırdım…
Məxmirə: (tamaşaçılara, astadan) Bu da xarab çıxdı. Bunun da axırına çıxıblar uje. Təəccüblü deyil. (kövrəlir, özünə işarəylə) Budu, bu boyda insan məhv olur gözlərinin qabağında. (xüsusi vurğuyla) İnsan qalsın bir yana, sənətkari!.. O sənətkar ki, bütün həyatını fəda elədi sizin üçün!.. (səsi enir, yazıq-yazıq) Bəs siz neylədiz?..
Xasay: (hələ də Nəzarətçinin ardınca baxa-baxa) …Buranın nəzarətçilərini yaxşı tanıyıram. Onların forması ayrı cür olur…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan) Mənə verdikləri qiymətə bax!.. (Xasay nə isə demək istəyirsə də, onu kənara itələyib əsəbi hərəkətlə çemodanlarda eşələnir, hansı birininsə içindən, güllü yaylığa bükülmüş, iri ölçüdə qırımzı, məxmər üzlü diplomu çıxarıb iyləyir) Püff!! Nöüt iyi verir!.. (diplomu o üz-bu üzə çevirir, kədərlə) Bu da bunların mənim qırxillik yaradıcılığıma verdikləri qiymət!.. Balaca deyil ki, stolun sirtməsinə soxub gözdən itirəsən. Buetə də qoymağ olmur ki, (diplomun qatını açıb çemodanların üstündə qoyursa da, diplom aşır) aşıb qab-qacağı sındırar…

Xasay heyrətlə Məxmirənin hərəkətlərini izləyir. Məxmirə diplomu səliqə ilə büküb əvvəlki yerinə qoyur, içi pal-paltar dolu çemodanın qapağını ha basırsa da, qapaq bağlanmır. Onda o, bütün ağırlığını çemodanın üstünə salıb oturur və axır ki, qapağın ağzını kilidləyir.

Məxmirə: Andıra qalasan a!.. (keçib yerinə əyləşir, nəfəsini dərir) İnsanı bu günə salarlar?.. Gör iş nə yerə yetib ki, güzgüdə gözüm özümə sataşanda deyirəm: «Sən kimsən e, vapşe?!..»

Məxmirə susur. Ortaya ağır sakitlik çökür. Hardansa yaxından asta-asta yola düşən qatar təkərlərinin səsi eşidilir. Xasay pərt-pərt dırnaqlarını didişdirir. Uzaqdan qatar fitinin səsi eşidilir. Məxmirə fitə diqqət kəsilir, qolunu çirmələyib saatına baxır. Sonrakı dialoqlar, demək olar ki, paralel gedir.

Xasay: (kədərlə) Sizi yaxşı anlayıram. Mən də küçlərlə dolaşanda… gözüm vitrinə, ya pəncərə şüşəsinə düşən əksimə sataşanda öz-özümə deyirəm: «Xasay?!..» (qəfildən kövrəlir, qəhərlə) «Xasay Niyazoviç, bu, sənsən?!..»
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, onunla paralel tamaşaçılara) Nolar?!.. Buna da dözərik! Allaha çox şükür, öyrəncəliyik. Aclıq da görmüşük, qıtlıq da, belə soyqırım da!.. Amma tay hər şeyin də əndazəsi var axı, ay başınıza dönüm... (qəfildən gözlərini yumur, əlini qulağının dibinə qoyub segah üstündə oxumağa başlayır. Hardansa, onun oxusunu müşayət edən tar səsi eşidilir)
Dedi könlüm mənə ki, hər şeyin əndazəsi va-ar…
Etmə sən qəlbə xəya-anə-ət
Çün, onun da gizli bir sevdası va-ar…
Yar əman-əman-əman…
Ey dad - ey dad ey, da-a-au-ud…
Xasay: (duruxur) Davud? Davud kimdi?.. Burda mən nə isə xoşagəlməz bir hadisə duyuram… (əlini sinəsinə qoyur, vahimə içində) Ürək döyüntülərim yenə zəifləyir. (Məxmirəyə) Axı mən serdeçnikəm!..
Məxmirə: Hə nolsun?.. Mən də peçonoçnikəm. Gör ki, ya, qorxuram?.. (tamaşaçılara) Bax, o işığa kor baxım ki... (qəfildən gözlərini tutub bağırır, teatral pafosla) Heyhat!!! Gözlərim!!! (Xasay diksinib ayağa sıçrayır, Məxmirə ayağa qalxıb kor adamın hərəkətləri ilə bolşluğu yoxlaya-yoxlaya, yeriyir, qalın kişi səsi ilə) Eyvah!! İşıqlı dünya!!! (qəfildən coşur, harasa uzaqlara)
Əlvida, ey Günəş, ey odlu səma!..
Bir daha açılmaz nurlu sabahlar!
Bir daha görünməz gül üzlü bahar!…
Xasay: (özünü Məxmirəyə yetirib qolundan tutur, təşvişlə) Siz… sizə noldu???..
Məxmirə: (dikəlib gözlərini açır, astadan) Nə var alə, nolub?..
Xasay: (həyəcan içində tövşüyür) Sizin gözləriniz...
Məxmirə: (astadan) Sənün heç bayırlığın yoxmuş ki?!.. (qalib addımlarla keçib yerinə əyləşir, soyulmuş yumurtalarndan birini duzlayıb yeyə-yeyə) Gəl otur, tikən yarımçıq qalıb. Bilmədin, hansı əsərdəndi?.. «Korun əfsanəsi» - nnəndi də.
Xasay: (zorla udqunur) Korun??.. (xatırlamağa çalışır) Klassikadandı?.. (ehmal addımlarla yeriyib Məxmirənin yanında əyləşir, yadına salmağa çalışır) Yadıma gəlmir... Olsun ki, maarifçilərdəndir. (Məxmirə yumurtanın birini duzlayıb onun ovcuna basır, Xasay yumurtanı həvəssiz halda çeynəyir)

Məxmirə susub fikrə gedir, yumurta yeyə-yeyə ayaqlarını yerdən ayırır, havada yellədə-yellədə bir müddət çəkmələrinə baxır. Göy gurultusu eşidilir. Xasay, çənəsini saxlayıb göyə zillənir.

Məxmirə: (gözaltı Xasayın yeməyinə baxa-baxa ağzının içində) Bədbəx oğlu... səni də analar doğub… yuxusuz gecələrlə keşiyini çəkib… (yumurtanın o birini də ağzına basır, dolu ovurdlarla bərkdən)
Ay mənim ipək balam… (Xasay dik atılır, tikəsi boğazında
qalır) Bununmuçun böyütdü anan səni?..
Ağuşunda gecələrlə səhərləri bəklədi?.. (dilinə dolaşan iri tikəni zorla udub səsini bir ton da yüksəldir)
Nə bileydim, nə bileydim mən - fəqir
Ruzigarın yazdığı bu zor hökmü?.. (qəfildən susur, öz- özünə)
«Zor» idi, ya «zır» idi?.. (yadına sala bilmir və şeri deməyə davam edir)
Bilsəydim çi, əgər mən...
Xasay: (qəfildən coşur, dolu ovurdlarla)
…Taleyin bu yazdığı
Min cür ağrılı, paslı,
Vətən nişanəsini!..
(ardı yadından çıxırsa da, özünü o yerə qoymur və qoşur ) Bilmək gərək əslini!.. (susub çeynəməyinə davam edir)
Məxmirə: (Xasaya sarı çönür, qoçusayağı) Noldı?..
Xasay: Nə noldu?..
Məxmirə: Nəyin «əslini»?..
Xasay: (pərt halda yumurtadan dişləyib ehtiyatla çiyinlərini çəkir, astadan) Olsun ki… vətənin…
Məxmirə: Olsun ki?!.. (Xasayı əyri-əyri süzür) Vətənin də əsli olar, alə?!.. (tamaşaçılara) Bu da bunun sözü. (bir müddət ikisi də yumurta yeyə-yeyə dinməz-söyləməz tamaşa zalına baxırlar. Məxmrə qəfildən Xasaya sarı əyilir, astadan qulağına) Yaxşı tay!.. Görürəm mənim adamımsan. Bircə sənə deyirəm: (pıçıltıyla) Mən - oyam...
Xasay: (duruxur, Məxmirəyə dəhşətdən böyümüş gözlərlə baxır) O?.. (yediyi tikə boğazında qalır, çeçəyib öskürür, ovurdlarını tutan yumurtadan boğula-boğula, daha dəhşətlə) O???..
Məxmirə: İraq olsun… (Xasayın kürəyini döyəcləyə-döyəcləyə) Adə, öldün ki?!..
Xasay: (həyəcanla) Demək… demək siz bayaqdan məhz bunün üçün məni sorğu-suala tuturdunuz?.. Mənsə… (qəfildən ayılır, tamaşaçılara) Dayanın, mən nə danışıram?!.. (Məxmirəyə məhrəm nəzərlərlə baxır) Siz zarafat edirsiz...
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bunun kitabı bağlanıb. Mən deyəndi: axırına çıxıblar. (Xasaya baxıb dərdli-dərdli içini çəkir və növbəti yumurtanı soymağa başlayır)
Xasay: (pərt) Mən… ümumiyyətlə, mən beləyəm, lap uşaqlıqdan beləyəm. Hər şeydən ehtiyat edirəm, hər şeydən halım dəyişir… (çiyinlərini çəkir) Allah belə yaradıb. (səsi enir, sirr açan tək, tamaşaçılara) Amma bir dəfə burda, deyəsən elə bu skamyada idi… oturub eyni ilə belə bir yumurtanı yediyim yerdə bir də gördüm bax, buramdan… (əlini sol qabırğasının altına qoyur, tamaşaçılara) elə bil səs gəldi…
Reproduktordan səs: Diqqət-diqqət! (ağzındkı tikə Xasayın boğazında qalır, o boğula-boğula öskürməyə başlayır.) Həştərxan-Bakı qatarının qəbulu iki saat gecikir. Əlavə məlumat üçün üçüncü perronun birinci mərtəbəsində fəaliyyət göstərən məlumat bürosuna yaxınlaşa bilərsiniz… Diqqət-diqqət…
Məxmirə: (Xasayın kürəyini var gücü ilə döyəcləyə-döyəcləyə) Bunun da bu gic-gic məlumatdarından cana yığıldıq da!.. Səsi özünə xoş gəlib, bədbəxt qızının!.. Neyləsin, oturub o quş damı boyda otağında, dünyadan xəbərsiz... (ağzındakını çeynədiyi yerdə qəfildən qıvrılıb Xasayın yaxasından yapışır, opera səsi ilə oxumağa başlayır) Da-yanı-ı-ın -dayanı-ı-ın!!! (yumurta Xasayın boğazında qalır)
A-yaq saxlayı-ı-ı-n!..
Əgər qüssədirsə alın yazımı-ız,
Onda ləngimədən biz uduzarı-ı-ı-ız...
(Xasay vahimədən bərəlmiş gözlərlə ona baxır. Məxmirə qəfildən ayağa sıçrayır, uzaq boşluqlara şeirlə) Haydı igidlərim, haydı meydana!.. (susur, öz-özünə astadan) Yox, qarışdırdım… bu, “Javanşir”- dəndi... (yadına düşür) Hə!.. (havaya atılır, ehmal addımlarla aradan çıxmaq istəyən Xasayın qabağını kəsir, qulağına sarı əyilərək astadan)
Lorensi, Lorensi, Layerti çağır...
De ki, təhlükədir bu gecə yarı,
Dəniz səyyahını yuxuda görmək...
(Xasay onun əlindən sivişib qaçmaq istəyirsə də, Məxmirə imkan vermir, şeirin ardını Xasayın qulağına birnəfəsə deyir)
De ki, yubammasın, onadır ümid…
Yox, əgər yetməzsə, məhv olar igid!..
(roldan çıxır, nəfəsi təngiyə-təngiyə Xasaya) Hə, necədi?..
Xasay: (boğazına ilişən tikəni zorlu udur, üzrhaqlıqla) Zənnimcə… Əgər səhv eləmirəmsə, dediyiniz bu monoloq Şekspirdəndi. Amma tam Şekspir deyil. Lakin həm də… elə bil Şekspirdi… (çaşqınlıq içində tamaşaçılara baxır.)
Məxmirə: (Xasayın qolundan tutub skamyaya sarı aparır, onu bayaqkı yerinə oturdur. Girdiyi rolun ehtizazından yerində dayana bilmir, fərəh və çılğınlıq dolu baxışlarla ətrafında nə isə axtara-axtara, o yan-bu yana var-gəl edir.) E-eh, hələ bu nədi ki?!.. Vaxt var idi, Cülyettanın monoloqunu deyəndə, bütün zal ağlaşırdı!.. (səhnənin ortasına yeriyir. Xasay onun yenidən nə isə eləcəyini hiss edib ayaqlarını qarnına yığır. Məxmirə başını aşağı salıb bir anlıq susur, qəfildən başını cavan qız üzü ilə qaldırır, cingiltili səslə)
Əzizim Romeo, bil ki, səni mən,
Yuxularımda da belə görürəm...
Əsli nəcabətli, qılınclı-qıvraq,
Atların üstündə dik duran qoçaq!..
Dayəmə demişəm, o qoçaq sənsən!
Bunu kim bilməsə, sən ki, bilirsən?!.. (tamaşa zalının alqış əsələri eşidilir. Məxmirə baş əyir) Sağ olun… çox sağ olun…
Xasay: Axı bu, o deyil?!.. Orda belədir: (ilhamla)
Romeonun yuxuları məni səsləyir…
Mənsə ona sarı yüyürən çocuq… (çaşıb dayanır, xatırlamağa çalışır) …yox, deyəsən mən də qarışdırdım…

Əcaib musiq... İşıq enir. Xasay dik atılıb ehtiyatla ətrafına boylanır. Nəzarətçi səhnənin arxasından çemodanlara zillənib.

Reproduktordan səs: Diqqət! Diqqət!.. (Xasay diksinir, az qalır skamyadan yerə yıxılsın) Vətəndaş sərnişinlər! Perronlarda gigiyenik qaydalara riayət edin!.. Su və limonad şüşələrini, dondurma və konfet kağızlarını perronlarda qoyulmuş xüsusi zibil qutularına atmanız xahiş olunur!.. (elanın ardınca reproduktordan da həmin əcayib musiqi səslənir)
Məxmirə: (çemodandan çıxardığı tüklü yelpiklə üzünü yelləyir, tamaşaçılara) Verdikəri mahnıya bax da!.. (reproduktora sarı bərkdən-bərkdən) Niyabəddiyivüz öz başuvuzda çatdasun elə!.. (tamaşaçılara) Camaat yol üstədi, bu da bunların qanacağı! Bu, lap «Səfillər»in letmotivini xatırlatdı…
Xasay: (gözləri bərələ qalır) Leytmotiv???.. Siz nə danışırsız, o ki, nəsr əsəridi?!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, qoca qarı roluna girir, ayağa qalxır, avazla)
Siz ey, küçələrə qonan səfillər!..
Elə bilməyin ki, «dünya» deyilən,
Bir bu göz oxşıyan mənzərələrdi!..
Dünyalar sultanı, şahlar sarayı,
Sizin qəlbinizin beşiyindədi!
(ağzının içində öz-özünə) Ya «deşiyindədi»?.. Vopşim, nə isə… (dikəilb burnunu çəkir, harasa, uzaqlara zillənir, acı kədərlə) E-eh, bu məmləkətdə sənət - uzundraz, yöndəmsiz güldan kimi bir şeydi. (qanıqara) O güldan ki, ayda-ildə bir dəfə gərəyin olur… o da kimsə, hansısa münasibətləsə sənə gül gətirəndə. Qalan vaxtlarsa…(səsi enir, narazı baxışlarla ətrafına baxır) …əl-ayağa dolaşmaqdan savayı ayrı bir işə yaramır…
Reproduktordan naməlum
kişi səsi: Mən sənsiz uçarammı?..
Qol açıb qaçarammı?..
Qanadsız bir quşam mən…
(səs enir) Vağzala qonmuşam mən…
Məxmirə: (duruxur, Xasaya) O kimidi alə, səndün? (Xasay vahimə içində başını
yelləyir) Olsun xəttə radio düşüb.

Perrona, əlində iri bloknot Nəzarətçi daxil olur. Xasay Nəzarətçini görən kimi yerindən sıçrayıb skamyanın arxasında gizlənir.
Nəzarətçi, divardan asılmış cədvəlin qarşısında dayanıb, bir müddət ordan bloknotuna nələrsə qeyd edir, sonra boş relslərin üzərinə əyilib harasa uzaqlara, sonra skamyanın böyür-başına yığılan çemodanlara zillənir.

Nəzarətçi: (ayrı səslə tamaşaçılara) Ayə, bunnar haçağ adam olacax?!.. (guya Məxmirəni indi görür) A bajı, vaxtuuza çox qalıbsa, veş-vüşüüzü saxlama kamerasına təhvil verin! Sizə məsləhətim budu. O qədər bu yerrərdə... (casus baxışları ilə Xasayı süzür) …avara-uvara dolaşır kin...
Məxmirə: (Nəzarətçini tərs-tərs süzür, qoçusayağı) Qoxma, bizimkilərə heç nə olmaz!.. Yiyəsi ölməyib! Bir də vaxta hələ var. (uzaqlara işarəylə) Bizim qatar ode-ey dayanıb orda, pəncərələri qaranlıqdı hələ... (tamaşaçılara, astadan) Belə vələdüznaları gözlərinin içindən tanıyıram da!.. İndi bu nə istəyir, gəl başa düş də!.. Bununkı odu ki, yerə yıxıb (göstərir) ağzını cırasan!
Nəzarətçi: (harasa kənara baxa-baxa gizli narahatçılıqla) Hə-ə, onda demək, olsun kin, sizinki ikinci xətdən yola düşür. (çönüb cədvələ sarı boylanır) Özüdü ki, var: Mesrobabad! (təəccüblə) Amma vaxtııza bir elə də qalmıyıb. Bə niyə minmirsiz?.. Nəyi gözləyirsiz?..
Məxmirə: (skamyanın kürəkliynə yayxanır) Kefimizə belə düşüb! Bir də ki, (ayağa qalxıb qarnını qabağa verə-verə Nəzarətçinin üstünə yeriyir, onun rezin boğazlıqlı xidməti qalstukunun ucundan tutub aşağı dartır və buraxır. Qalstuk Nəzarətçinin boğazına çırpılır.) …tünlüyü sevmirəm qədeş də!.. Qoy, hamı minsin, rahatlansun... (relslərə işarəyələ) Ode-ey, ona bax, gör nə vurhavurdu?.. (vağzal səsləri eşidilir, görünməyən qatara sarı qışqırır) Ay uşağ!.. Nolub, nə xəbər?.. Onsuz da hamınız gedəcəksiz!.. Burda qalan olmayacaq!.. Zalım uşağı, gör nə vay-həşirdədilər e-e!.. Elə gedirlər, elə bil daha geri qayıtmayacaqlar… (Xasayın böyrünü dümsükləyir) Bu saat yerbəyer olub bağlamalarını açıblar uje. (üzünü turşuda-turşuda) Katletin iyi aləmi başına götürüb!.. Püf-püf-püf!.. (tamaşaçılara) Mənim də ki, əzəldən… (Nəzarətçiyə) lap belə bağça vaxtlarından a-a-a, katletdən zindeyi zəhləm gedir də… (qəfildən nə isə xatırlayıb dikəlir, Nəzarətçiyə zillənib astadan) Dayan e… sluçaynı, sən vtaroy paralelnidəki bağçaya getməmisən?..
Nəzarətçi: (tələsik addımlarla uzaqlaşa-uzaqlaşa) Baxın da xanım, özuuz bilən məsləhətdi. Amma çox da ləngimiyin. Buralarda vaxt yaman tez ötür. (çıxhaçıxda qəfildən ayaq saxlayır, geriyə çönüb Məxmirəyə) Bağça da kin… mən çox bağçalarda olmuşam. (qəfildən xof dolu oynaq səslə oxuyur) Hara baxsan, gül-çiçəkdir, bağça-bağdı-ı-ı-ır bəh-bəh!.. (səhnədən çıxırsa da, pərdənin arxısından boylanaraq, mahnının ardını oxuyur) Qəşəngdir, bəh-bəh, gözəldir bəh-bəh!.. (gözdən itir)
Məxmirə: (Nəzarətçinin ardınca baxa-baxa) Bunun başı xarabmış ki?.. (fikirli halda Xasaya) Bu kişini mən hardan tanıyıram?.. Amma heç cür yadıma sala bilmirəm də hardan…
Xasay: (Nəzarətçinin ardınxa baxa-baxa, xoflu) Bu vağzal nəzarətçiləri adamı görən kimi elə nə isə istəyirlər. (ah çəkir) Dəhşətdi dəhşət…
Məxmirə: (qəfildən botsmansayağı hırıtıyla Xasayın kürəyindən necə ilişdirirsə, o biri az qalır üzü üstə yerə yıxılsın) Mənim adamımsan! Diyirəm axı, niyə o dəyqə quşum qondu sənə?..
Xasay: (xoflu) Quş?.. Siz «quş» dediniz?..
Məxmirə: (yumurta soya-soya) Alə, məcazdı da, məcaz!.. (soyduğu növbəti yumurtanı Xasayın ovcuna basır, tamaşaçılara) Vağzaldı, qatardı, bularınkı yumurtadı!.. Nə isitməy lazımdı, nə də katlet kimi iyi aləmi bürüyür... (qəfildən nə isə yadına düşür, üzü işıqlanır, dolu ovurdlarla xəyala dalır) Bax, günlərin bir güni eynilə beləcə, rəhmətdiy Mustafa bəynən yumurta yimişəm. O da yumurtanı bax, toçnı belə soyurdı, mənə: «ye, qızım, utanma…» - deyirdi… Mən onda… (tikəsi boğazında qalır, çeçəyə-çeçəyə öskürür deyə, dedikləri anlaşılmır) … bax, onda da eynilə beləcə… eyni ilə bu cür… (qəfildən harasa, yuxaı) Allah sənə rəhmət eləsin, müəllim!.. (bağlamadan ayrı yumurta çıxarıb sındırır skamyanın taxtasına vura-vura) Bığlarını da... (göstərir) …bax belə eşirdi. Barmaqları da... Ay allah!.. Elə bil qız barmaqlarıydı!.. İncə, zərif... Dedi mənə ki, (müəllim təbiri ilə) “qızım, nə oxuya bilərsən?» (yazıq-yazıq) Nəcib insan idi, rəhmətlik. Hər sözi brilyant idi, brilyant!.. Dedim: «Bildiyimiı oxuyum, məllim?..” Dedi: ”Oxu.” Mən də... (qəfildən əlindəki yumurtanı bağlamaya atıb ayağa qalxır, əllərini 50-ci illərin müğənniləri kimi ovuc-ovuca daraqlayıb opera səsiylə oxumağa başlayır.)
Atamızdır, anamızdır Rizayev! Rizayev!
Şanlı, böyük, doğma, əziz Rizayev! Rizayev!
Xasay: (dolu ovurdlarla mat-məəttəl Məxmirəyə baxır) Rizayev kimdi?..
Məxmirə: (burnunu çəkir, keçib yerinə oturur, bağlamasını dizlərinin üstə qoyur) Rəhmətlik Əşrəf müəllim… Treti paralelnidəki detdomun müdiri. Allah rəhmət eləisin, yaxşı kişiydi. Bisavad olanda, nolar? Bax, o rəhmətlik də insan adam idi. Bizi, nolur-olsun a, ac qoymazdı. Heç nə də olmayanda, mannını tavaya atıb bir qovurtdurardı, bir qovurtdurardı, ətrinnən ürəyimiz xarab olardı... (yerini rahatlayır) E-eh, ötən günə gün çatmaz… (Xasaya) İndi hələ nə oxudum ki?.. İndi daha əvvəlki kimi oxuya bilmirəm. (yumurtadan dişləyib yeyə-yeyə xəyala dalır) Amma onda… Onda istəsəydim, lap opera müğənnisi olardım. Əslinə qalanda, mən elə opera müğənnisi olmaq istəyirdim axı?!.. (qəfildən ayağa sıçrayır, ha tərəfindənsə sivirib çıxardığı tüklü yelpiyi ilə üzünü bağlayıb səhnə boyu Karmensayağı ədalarla gəzişə-gəzişə oxumağa başlayır. Onu müşayət edən möhtəşəm simfonik orkestrin musiqisi eşidilir. Xasay çaşqınlıqdan skamyadan yerə yıxılır.) Minyobassorino-o-o telbassa!…
Santa Mariya sorronto-o-o!..
Suekostra-a-a!.. Suekostra-a-a!
Dure massa!!!

Məxmirə oxuduqca coşur, çemodanların hansındansa çıxardığı uzunətəkli Karmen yubkasını əyninə taxıb səhnə boyu hərlənə-hərlənə gözəl ispan rəqsi ifa edir, ifanın sonunda göyə atılıb şpaqat vəziyyətdə döşəməyə oturur. Xasay və cədvəlin arxa tərəfində gizlənmiş Nəzarətçi onu heyrət içində müşahidə edirlər. Məxmirənin ariyasını hardansa uzaqdan eşidilməyə başlayan qatarın əcayib fiti pozur.
Xasay «qatarın» ardınca baxır.

Məxmirə: (ayağa qalxıb qalib addımlarla Xasaya yaxınlaşır, tövşüyə-tövşüyə) Səninkidi?.. (Xasay başını aşağı salıb susur) Heç demirsən, ha tərəfə gedirsən, inşaallah?..
Xasay: (qatarın ardınca baxa-baxa, kədərlə) Onu bir Allah bilir…
Məxmirə: (əlini dostyana Xasayın çiyninə qoyub skamyaya sarı aparır, mərhəmətlə) Deyəsən axı, sən də mənim kimi… ömürlük gedirsən?

Vagzal saatı zəngini çalır. Hər ikisi dik atılıb saata baxırlar.

Məxmirə: Vaxtın tamamına az qalıb... (çevrilib harasa arxaya, kədərlə) Əlvida ey vətən, ey gözləl diyar!.. (tamaşaçılara, işgüzar) Eybi yo-ox, qoy gedim çatım… Onda görəllər kimdi Qəndablı Məxmirə!.. Heç eybi yox!.. Onda bilərlər kimi verdilər əldən!.. (qəfildən ayrı səslə tamaşaçılara) Siz elə bilirsüz, mənə teatr lazımdı?.. Elə bilirsiz, mən nədi, məşhur olmaqdan ötrü sino gedirəm?.. (susur, qəfildən üzü dəyişir, tamamilə ayrı səslə) Əslində… (musiqi) Axı əslində, mən dəllək olmağ istəyirdim?!.. (üzü işıqşlanır) Olmaq istəyirdim deyəndə ki, mənim kimi saçkəsən vardı ki?.. (əlindəki görünməz qayçıyla havanı doğraya-doğraya) Birinə «rod-boks», o birinə - «vengerka»… Balacalarınkı nulyovkaydı… beşcə dəqiqənin içində qırx qoy yerə, vəssalam!.. (əlini Xasayın başına atır, dediklərini onun başında göstərir. Xasay duruxur, çaşqın üzlə Məxmirənin hərəkətlərini izləyir) Burdan çubçik, yerdə qalanı ülgücnən!.. (kiminsə dalından təpik vuran tək) Xoş getdün!.. Superi özümünki idi!.. «Məxmiri!» Özüm fikirləşib tapmışdım!.. (Xasayın başında göstərir) Burdan çolka, daldan naços!.. Alayi şey idi!.. (ayrı səslə tamaşaçılara) E-eh, vıxadnoylar qapımda bir oçered yığılırdı, bir vay-həşir qopurdu, gəl, görəsən!.. (rəhmdil) Camaat-qaragün nə gündəydi ki, hələ bir dəlləyə də gedəydilər?!.. Müharibə bir yandan, acdığ o tərəfdən… Odu ki, duran-duran cumurdu bizə!.. (yamsılayır) Ay Məxi, can Məxi!.. Məndə də ki, otkaz diyilən şey yoxdu da!.. Qayçı əlimdən düşmürdü ki?!.. Kəs ki, kəsəsən! Evimiz balış-balış tüknən dolurdu… Çuvala yığıb meşok-meşok divarın dibinə düzürdük. (Xasay əsəbi halda qollarını qoltuğuna vurur, eynəyini düzəldib Məxmirəyə baxır) Nənəm rəhmətlik, Allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, həvəsi gələndə, o tükdən bir mütəkkələr tutardı, gəl görəsən. Çoxunu sonradan tetatra verdim… zər-xradan üz çəkib saray səhnələrində xalçaların üstünə düzürdülər… (qəfildən səsi enir) E-eh, yaman da bildilər qədrimi…
Xasay: (müəllim təbiri ilə) İndi siz demək istəyirsiniz ki, bərbər işləmisiniz? (tamaşaçılara) Daha mənim sizə sözüm yoxdu.
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan) …E-eh, yaxşı günnər idi!.. Pul yox, ürək tox!.. Elə onu bilirdin, əlinə keçəni qazana atıb soğanbozbaşıdan, əriştədən bişirirdin, qonum-qonşunu başına yığıb, (şirin xəyallara dalır) qarmonun qayışını çiyninə atıb… bir dənə «Keçiməməsi!» (oyun havasını ağzında çala-çala, əlindəki «qarmonu» işə salır.)

Qəfildən əl atıb hansı bağlamadansa çıxardığı qarmonu sinəsinə sıxır və çala-çala oturduğu yerdə oynamağa başlayır. Oynaq qarmon musiqisi eşidilir. Xasay təəccüb içində onun hərəkətlərini izləyir.
Nəzarətçi işıq dirəklərinin arxasından bərəlmiş gözlərlə onları müşahidə edir.
Hardansa, yaxın yollardan sürətlə ötüşən qatar səsi musiqini kəsir.

Məxmirə: (qarmonun qayışını çiynindən çıxarır, qanıqara) Qoydular ki?.. Vergi müfəttişlərini deyirəm... Darmoyedləri!.. (çönüb uzaq boşluqlara) Ay sizi müfəttişsiz qalasız elə!.. Necə ki, elə qaldız!.. (tamaşaçılara) Üstünnən heç bir həftə keçməmişdi, kəsdirdilər qapımızın ağzını ki, düşün tasa!.. Anam-yazıq döyüb öldürdi özüni ki, «vallah-billah bu adamlar kliyent deyillər, qonum-qonşu, əqrəbadı.» Kimə deyirsən?.. «Bu tifil… - yazığ arvad deyib ağlıyırdı - samouçkadı. Elə-belə baş qatır özüyçün…» Eşidən kimdi?.. Qansız imansızlar!
Xasay: (ehtiyatla) Amma axı sizin təhsiliniz... Gərək ki, siz… əgər səhv eləmirəmsə, sonradan siz İncəsənət institutunu bitirdiniz axı, yox?.. Sizin tərcümeyi halınızda da yazılmışdı… Milli ensiklopediyada oxumuşdum…
Məxmirə: Nə təhsil, alə?.. Bunlara təhsil lazımdı?.. Bir də təhsili O Özü versin!.. O da, bilirsən də… o biliyi Özü bilir kimə verir. İstədiyinə verir, istəmədi ya, istəyirsən belə dünyanın bütün institutlarını bitir, verməz! O məktəbdi, institutdı, bunların verdiyi bilik döyül ki?!.. Onlar yazıb-oxumağı öyrədir. (skamyanın kürəkliyinə yayxanır) Bir də var - talant!..
Xasay: Onu tamamilə düz deyirsiz. Mən bunu həmişə demişəm: yazıçılığın, şairliyin, elə aktrisalığın da institutu yoxdur. O gərək insanın içindən gələ. Bu…
Məxmirə: (Xasayla paralel) Talant alayı məsələdi! Hər sahədə özünü biruzə verir!.. (dəyişir, işgüzar ədayla) Məsəl üçün biri o gün gəlmişdi. Tərslikdən, mal vuran günü. (tamaşaçılara) Mənim bəxtim budı da!.. Dükan boş olar, bir köpək oğlu qapını açmaz. Elə bil «Məxi-market» adında dükan yoxdu bu dünyada. Elə ki, mal vuruldu, kəsdirərlər qapının ağzını ki, «Salam əleyküm, gəlmişik!..» İy bilir zalım uşağı da! (içini çəkib ciddiləşir) Nə isə gəldilər, nə gəldilər!.. Mən də, birinci dəfə döyül ki, Allaha şükür, ədəb-ərkannan… (ayağa qalxıb kimisə qarşılayan tək, kişisayağı yerişlə yeriyir) kak palojeno, qarşıladım. Xoş-beş… (kimlərləsə kişisayağı əl verib görüşür, sonra tamaşaçılara) Tay bu işdə, Allaha şükür, ruslar demişkən:«Na etom dele sabaku syeli…» Özü də, əclaf altı ay bundan əvvəl gəlmişdi ya-a yoxlamaya!.. Ağzında şirə qaldı də. Nə isə, sözüm onda yox, maskovski kişkavoyun şıdırğı gedən vaxtıdı, mən də, eləmə tənbəllik, iki refrejerator vurdurmuşam a-a!.. Çaxırım da vardı, nə yaxşı, onu aformit eləməmişdim. Uzun sözün qısası, bəydadaş gəldi, nə gəldi!.. Üç nəfər də belində! (Xasay nə isə demək istəyirsə də, imkan vermir) Tut je uşağları göndərdim «Dəvədabanı»-na!
Xasay: (gözləri bərələ qalır) Dəvəda…
Məxmirə: (Xasayın sözünü ağzında qoyur) …Yerün məlum, bi dənə dəvə kababı verilrər orda, adam onu yeyəndə belə…(qarnını titrədir) …qarnı titriyir!
Xasay: (dikəlib oturur, təəccüblə) Bəyəm bizdə dəvə olur?..
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bu lap aydan düşüb ki?!.. (hırıltıyla Xasaya) Sən denən bizdə nə olmur?.. (tamaşaçılara) Srağagün uşaqlar bir dənə delfin qutabı bişirtdirmişdilər?!.. Bay-bay-bay!.. Xalis çim yağ!..
Xasay: (vahimə içində) Delfin???..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) …Hacıleylək yumurtasından bir dənə kükü düzəldirlər orda?!.. Pah-pah!.. Əfsanədi, əfsanə!.. (qəfildən susur, gözləri yol çəkir, kədərlə tamaşaçılara) …O nankor adam olsaydı, mənim səhnədə nə azarım vardı?.. (yazıqlaşır) Oturardım hamı kimi xanım-xatın evimdə, dolmamı pükərdim, uşağlarımı çimizdirərdim. O cürə kukla kimi qız idim…

Nəzarətçi görünür.

Reroduktordan səs: Diqqət-diqqət! Sərnişinlərin nəzərinə! Baqajlarını skamyaların üstünə səliqəsiz halda atıb başları söhbətə qarışan bəzi-bəzi sərnişinlərdən xahiş olunur, təcili surətdə perronları tərk etsinlər! Profilaktik sanitar tədbirləri keçirilir! (qəfildən qəmzə ilə) Mənnən demək. (ardınca asta zümzümə edir) Sənə qurban, hacı, o dedi «yox», «yox», «yox», «yox»…
Məxmirə: (reproduktora) Külü qoyum ağluva!.. (tamaşaçılara) Bunun da gözü məni tutub e. Məşhur olmağın belə zibilləri var da!..

Nəzarətçi irəli yeriyir, bir əli ilə ən iri çemodanın dəstəyindən, o biri əli ilə Xasayın kürəkliyindən yapışıb havaya qaldırır, aparmaq istəyəndə, Məxmirə qabağını kəsir.

Nəzarətçi: (xidməti nəzakətlə) Yol verin, vətəndaş sərnişin!
Məxmirə: (kişisayaq) Stop alə!.. Nə xəbər?..
Nəzarətsi: (ciddi) Dezinfeksiya!.. (reproduktora işarəylə) Eşitmədü-üz?..
Məxmirə: (əllərini belinə vurub Nəzarətçinin üstünə yeriyir) Yerinə qoy ikisini də!.. Deyirəm, yerinə qoy!..
Nəzarətçi: (bir əlində çemodan, o biri əlində Xasay, geriyə səndələyir) Xanım, indicə öz qulağlarınızla eşitmədiniz nə dedilər?.. Balam, tifə yoluxmağ istiyirsüz?..
Məxmirə: (əlləri belində Nəzarətçinin üstünə yeriyir, yaxasından yapışıb zəhmli səslə) Bura bax, çuqquş!.. Deyəsən üzüvə yaxşı baxdım, özüvi itirdün a-a!.. Görürəm, yaman canfəşanlıq eliyirsən a-a, buralarda!.. Deyəsən, qara qızın dərdi var axı?!.. Yoxsa, quyruğun qapı arasında qalıb, hə?..
Nəzarətçi: (diksinib özünü yığışdırır, çaşqın) Quyruq?.. (çiyninin üstündən qanrılıb arxrsına baxır) Hansı quyruq?..
Məxmirə: Özüvü gicliyiə qoyma, alə!.. (qəfildən sərt) Əlündəkiləri yerə qoy deyirəm, haramzada! Yoxsa…
Nəzarətçi: (nə Xasayı, nə də çemodanları əlindən buraxmır, qəfildən üzü də, səsi də dəyişir, məkrlə) Yoxsa - nə?..
Məxmirə: Yoxsa, başuva bir oyun açaram, böyük tikən qulağun boyda olar!..
Nəzarətçi: (burnunu eynilə Məxmirə kimi çəkir) Xox!.. Qorxdum!
Məxmirə: Qorxmursan, hə? İndi kişisən, əlindəkiləri yerə qoyma!

Nəzarətçi çemodanla Xasayı bir az da yuxarı qaldırır. Məxmirə Nəzarətçinin yaxasından yapışıb var gücü ilə silkələyir. Nəzarətçi silkələnmədən əlindəki çemodanı və Xasayı yerə salır. Xasay üzü üstə yerə düşüb bir müddət hərəkətsiz qalır.

Nəzarətçi: (geriyə səndələyə-səndələyə Xasayı göstərir) Ay xanım, öldürdüz ki, yetimi?!..
Məxmirə: (geriyə qanrılıb Xasayı görür) Ay aman?!!.. (özünü onun yanına atır, dizi üstə düşürb başını qucağına alır, Nəzarətçiyə) Gördün, neylədin, ay qurumsaq?!.. (Xasaya) Xasay, sənə noldu, ay Xasay?.. (doluxsunmuş halda tamaşaçılara) Kömək eləyin… O ölür… (qəfildən uzaqlara) Ay ca-maat!!!.. Kömək eləyin!!.. (Məxmirənin hay-harayından təşfişə düşən Nəzarətçi o yan-bu yana vurnuxur) Bu nə işdi gətirdilər başımıza, ay Allah?!.. Nəzarətçi: (astadan) Bağırma, ləçər!.. (ehtiyatla o yan-bu yanına baxa-baxa) İti-qurdu başımıza yığma! Haqq-hesabımızı öz aramızda çürüdərik!.. (aradan çıxır)
Məxmirə: (Xasayın cansız başını sinəsinə sıxır, ağlamsınır) Belə də müsibət olar?!.. (tamaşaçılara) Durduğumuz, dayandığımız yerdə... Axı biz kimə mane oluruq?!..
Reproduktordan qalın kişi səs: Vətəndaş sərnişinlər! Hay-küy salmaqla iş aşmaz! Əşyalarınızı yığışdırıb… (qəfildən sərt) …basın burdan bayıra!!!
Məxmirə: (qəfildən ayılır, reproduktora) Belə oldu, hə?.. Yaxşı, görün indi başınıza nə oyun açıram!.. (Xasayın başını ehtyatla yerə qoyub ayağa sıçrayır, Nəzarətçinin ardınca qışqırır) Ay uşağ, tutun onu!!! Qoymuyun, ay camaat!!.. (Xasaya) Döz bir az, qadası, indi gəlirəm. (Xasayın nəbzini yoxlayır, özü-özünə) Vurur hələ… (tələsik hərəkətlərlə çemodanların birindən çıxardığı yalançı qandallarla Xasayın bir qolunu skamyaya bağlayır ayağa qalxıb Nəzarətçinin ardınca gedə-gedə Xasaya) Sən mənim canım, ölmə… (uzunətəkli yubkası ayaqlarına dolaşa-dolaşa Nəzarətçinin ardınca götürülür) Adə, tutun onu!!.. Kriminal köpəyoğlu!!! (qaça-qaça Xasaya sarı) Ölmə, gəlirəm indi!.. Eşidirsə-ən?.. (çıxır, səsinin əks-sədası perronun o biri tərəfindən eşidilir) Ölmə-ə-ə!!!.. (perrona qaranlıq çökür.)

Reproduktordan
həmin kişi səsi: …ya söndürülüb, ya da əhatə dairəsindən kənardadır…

BİRİNCİ HİSSƏNİN SONU

İKİNCİ HİSSƏ

Həmin məkan. Qatar çarxlarının ləng uğultusu sərnişinlərin səslərinə qarışıb. Ara-sıra hardansa uzaqdan təcili yardım maşınının sirenası eşidilir.

Reproduktordan kişi səsi: (yorğun, ləng avazla) Diqqət… Diqqət… Ay camaat, bir səbrüüz olsun… Səbr - Allahın adıdı...
Kişi səsi: (həmin ləng avazla) A bala… bura haradı?..
Yaşlı qadın səsi: (yorğun-yorğun) Ay oğul… bura ayradromdu?..
Cavan oğlan səsi: (ləng) Ay xala, ayradrom nədi?.. Bura vağzaldı-vağzal… Qatarların yola düşdüyü yer…
Ayrı qadın səsi: (ləng-ləng) Bu, poyezddi-poyezd. Nə qədər yükün var, pulsuz aparır…
Cavan qız səsi: (yorğun) Kifayət, ay Kifayət, balonnar girmir axı, bura?!..
Uşaq səsi: (yazıq-yazıq) Ata, qatar fit verəcək?.. İndi verəcək?.. Mama, ay mama, qatarın fiti var?..

Şillə səsi, uşaq ağlamağı eşidilir. Nələrsə aşıb ləng gurumbultuyla yerə tökülür...

Qarı səsi: (ləng) Ay səni zəlil olasan elə... (səsi enir) Ayağı dəmirdəndi zalamın...
Cavan oğlan səsi: (həmin ləngliklə) Ay xala, əzdün ki, hamısını?!.. Görürsən ki, bir-bir yığmışam. Özün görürsən də-ə…
Reproduktordan yorğun səs: (həmin qaydada) Diqqət-diqqət… Ay camaat, tələsmiyin… Nolub, nə xəbər?.. Onsuz da hamuvuz gedəceksüz. Çətini, yola düşməkdi. (xırıltılı öskürəklə öskürür, səsi bir qədər də enir) Diqqətüüzə görə sağ olun. (mikrafonun xırıltısı eşidilir.)

Səhnə aydınlaşır. Xasay skamyanın yanında yerdə oturub, qolundakı qandalı açmağa çalışır. Məxmirə döyüşdən qayıdan əsgər yerişi ilə səhnəyə daxil olur, özü ilə gətirib gəldiyi su şüşələrindən birini açıb suyunu ovurdlarına doldurur, Xasayın üzünə üfürür. Xasay dik atılıb büzüşür.

Məxmirə: (arxaya baxa-baxa) Görüm ciyərün yansun elə!.. (dizi üstə düşüb suyun qalanını Xasaya içirdir) Yavaş iç, çeçiyərsən. Ölmüşdi Məxi!..

Xasay qəfildən su şüşəsini Məxmirədən alıb acgözlüklə başına çəkir.

Məxmirə: (tamaşaçılara) Ciyəri yanırmış fağırın... (dərdli-dərdli) Bu boyda məmləkətdə bir dənə sənət xiridarı tapdım, o da bu gündə.
Xasay: (qandallara işarəylə) Mümkünsə… bunları aça bilərsiniz?..
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, içini çəkir) E- eh gidi dünya... (kədərlə) …sənnən tay kimlər keçib-getmədi?.. Nə günlərə qoydun bizləri sən?.. Ora-bura səpilən sərçələr kimi birimizə isti yuva, o birimizə… (susur, üzü dəyişir) …amansız küləkli, qupqurı çöllüklər verdin. Amma səni təzə-təzə tanımağa başlayanda adama günəş kimi, çəpçəhrayı, qoğal kimi yupyumşaq gəlirdin... (səsi enir) İllər ötdükcə, əsl üzünü göstərdin bizlərə!.. Darısqal dalannarına salıb dolaşdırdın, azdırdın bizləri qaranlıqlarında… Özündə qollarını qoltuğuna vurub hey müşahidə elədün bizləri!.. (susur, Xasaya) Necədi?.. (cavab gözləmədən, burnunu çəkib qürurla tamaşaçılara) Axırıncı pyesimnəndi. Bu dünyanın əzib, sındırıb eybəcər günə saldığı, qabağından yeməyən dispeççer-qadının manaloqunnandı!.. (Xasay qolundakı qandalları dişi ilə açmağa çalışır. Məxmirə fikri ayrı yerdə, Xasayı dümsükləyir) Mənim də arada bir əsər yazmağım var axı?!.. (tamaşaçılara) Vapşe unikal adamam da mən. Yaradıcı fərd!.. (qəfildən coşur) Bax, bir də gördün, kefimə düşdü, əntiqə bir mahnı bəstələdim. Axırıncı uvertüramı dövlət xor kapellası oxuyur. (boğazını arıtlayıb ucadan qalın basla oxuyur.)
Və-tə-ən!!.. A-na vətə-ən!!.. (Xasay vurnuxmasını saxlayıb heyrət içində ona tamaşa edir)
Səninlə fəxr edir hər bir övladı-ı-ın…
Səninlə öyünür qardaşın bacı-ı-ın… (qəfildən susur) …Ya da bir də gördün, başıma düşdü, oturub bir dənə pyes yazdım. Keçən ay oturduğum yerdə, ikicə günə ya-a, bir dənə faciə yazdım… Dənizçilər klubunda oxuyanda, bütün zal ağlaşdı!..
Xasay: (birqollu vurnuxa-vurnuxa qandallardan azad olmağa çalışır, yazıq səslə Məxmirəyə) Məni azad edin… sizdən atıq dərəcədə xahiş edirəm.
Məxmirə: (axır ki, Xasayı eşidir) Bir səbrün olsun, balam da!.. Altıaylığ döyülsən ki?!.. Tələsmə, qoy hələ bir görək nolur, nə baş verir. Özün görürsən ki, bura elə belə yer döyül. Dəyqədə bir hoqqa çıxır. (ehtiyatla o yan-bu yanına baxır) Onu istiyirsən, götürüb aparsınlar səni?.. (cib telefonu zəng çalır) Diyan görüm, bu kimdi… (telefonu qayışının ha tərəfindənsə çəkib çıxara-çıxara) Şoğərib a!.. (düyməsini basır, rəsmi) Məxmirə Qəndabova. (üzü dəyişir, nazla) O-o-o!.. Mixal Mixalıç?!.. Rada, rada vas slışat. Da-da-da, kaneşna-kaneşna... (əli ilə telefonun mikrofonunu tutur, Xasaya tələsik) Qosdumadandı... (yenidən telefona, bayaqkı nazla) Da-da!.. Da nu şto vı?.. (dəstəyi əli ilə bağlayıb tələsik Xasaya) Deyir:«Şərəfləndirdin bizi səsinlə!» (tamaşaçılara) Vot pajalusta! Elə-belə demirlər e, «Böyük rus xalqı!» Böyükdü balam də-ə! (telefona) Da-da, ya vsya vo vnimanii! (nə eşidirsə, əriyir) Spasibo, sbasibo Mixal Mixalıç. (üzü ciddiləşir) Nu kaneşno, vsyo şto vı skazali! (gülümsünür) Nu-u, abijaete. Kak je bez neqo to?.. Nu eto je simvol naşey nerazruşimoy drujbı?!.. Nu da!.. (telefonun ağzını tutub kənara) Qarnuva şiş batsın elə! Adam nə qədər ikra tıxar?.. (yenə telefona nazla) Da vı qatovte publiku! Edet sama Maxmira!.. (qalibiyyət qəhqəhəsi ilə gülür) Nu ladno, ladno. Vseqo-xoroşeqo, vseqo-vseqo. (telefonun düyməsini basıb qələbə dolu səslə) Bu da yadların Məxmirəyə verdiyi qiymət!.. (telefonu qayışının cibliyinə basır)
Xasay: (qandallara işarəylə) Yaman sıxır. Deyirəm, bəlkə bir az boşaldasınız?
Məxmirə: Qolundakını deyirsən?.. A - a-a, bu… (uğunur) …bu nastayaşşi döyül ki?.. Bilirsən hansı tamaşadandı?.. «Casus»-dan. (tamaşasılara) Na vsyakiy slıçay özümnən götürdüm, dedim uzaq yola çıxıram, Çeçenistan-filan, bir də gördün, lazımım oldu. Çort çem ni şutit!.. (qəfildən Xasayın böyrünə dürtmə ilişdirir, sevinclə) Eşitdün alə, Moskvaynan danışırdım e, eşitdün?..
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, kədərlə boşluqlara)
Mən bir kor qartal idim
Yuvamdan uçurdular,
Vətənimə qayıtdım.
Qanadımı qırdılar… (boş əli ilə üzünü tutub səssizcə ağlayır, sonra başı heysiz halda skamyanın söykənəcəyinə düşüb qalır)
Məxmirə: A-a?.. (Xasayı silkələyir) Xasay!.. (yazıq-yazıq) Noldu sənə, qadası?.. (səsi enir) Ay mənim başım batsın!.. (həyəcanla uzaqlara) Həkim!.. Ay həkim!!!.. (qışqıra-qışqıra ayağa qalxır, qaça-qaça səhnədən çıxır.)

Məxmirənin çıxmağıyla Nəzarətçinin peyda olmağı bir olur. O, qəribə bir uçuşla Xasayın üstünə şığıyıb onun qolundan yapışır. Xasay dərhal özünə gəlir.

Nəzarətçi: (astadan, yandırıcı məkrlə) Axır keçdin əlimə, vələdüzna?!.. Daha bu dəfə heç hara qaça bilməyəcəksən!.. Yazığım da gəlməyəcək daha sənə! Yığmısan hamını bu vağzalda boğaza! (başıyla harasa yuxarılara işarə edir) İndi orda ağlını gətirərlər başına!..
Xasay: (yazıq-yazıq) Məndən nə istəyirsiz?.. Mənim ki, heç kimlə işim yoxdu. Bu bircə qarış yeri də çox görürsüz mənə?..
Məxmirə: (əlində dərman, təlaş içində perrona daxil olur, Nəzarətçini görüb bağrır) Adə, sən genə gəldün?.. (hücum çəkib onu Xasaydan kənara itələyir, güləşçi ədasıyla üstünə yeriyir) A bala, sən kimsən, nə karəsən, başa düşə bilmirəm, nə istiyirsən bu yazığdan?.. Nə verməsən bu başıbatmışa, ala bilmirsən? Görürsən ki, onsuz da ölür öz gününə! Elə ayağ üstə dayandığı yerdə ölür ki, bədbəxt?!.. Özün görürsən də-ə!..
Nəzarətçi: (geriyə səndələyirsə də, özünü ələ alır, süni rəsmiyyətlə) Ay xanım, niyə bu qədər hay-küy salırsız?.. (qəfildən əsəbi) Bilmədiyiniz işlərə qarışırsız!.. Vağzal asayişinin qorunmasına maneəçilik törədirsiz!
Məxmirə: (sərt) Özünü giciyə vurma, gədə!.. (yamsılayır) Vağzal asayişi!.. Asayişgözləyən olub mənimçün!.. (qarnını qabağa verib Nəzarətçinin üstünə yeriyir) De görüm, bu yetimnən nə istəyirsən!
Nəzarətçi: (dəyişir, ehtiyatla) Ay xanım, siz kimsiz axı, mən başa düşə bilmirəm?..
Məxmirə: Mən kiməm?.. (tamaşaçılara) İnsanda həyasızlığın dərəcəsinə bax da!.. Mən buna deməkdən kin, «a balam, sən kimsən kin, oturduğumuz yerdə keçmisən xirtdəyimizə kin, «asayiş belə gəldi, dezinfeksiya belə getdi», imkan verimirsən ağzımızdakı sözü axıra çatdıraq», bu mənə deyir!.. (Nəzarətçinin qarnına yumruq vura-vura, kişisayağı) Deyəsən, məni tanımadun a, qədeş?!.. (qəfildən əl atıb Nəzarətçinin yaxasından yapışıb silkələyir) Məni tanımırsan, alə?..
Nəzarətçi: ( başını xoflu-xoflu yelləyir) Yo-ox…
Məxmirə: (Nəzarətçinin yaxasından tutub özünə sarı çəkir) Denən, «sən öl tanımıram?»
Nəzarətçi: (duruxur) Özüm ölüm, tanımıram. Amma, belə… (Məxmirəni başdan-ayağa süzür) …kiməsə oxşadıram da…
Məxmirə: (Nəzarətçinin yaxasını buraxıb astadan qulağına) Bax, kişi sözü verirəm: düzüni desən a, işim olmayacaq səninlə. (öz yanağına vurur) Bu ölsün, düz sözümdü!
Nəzarətçi: (kəkələyir) N-n-nəyin d-düzünü?..
Məxmirə: (bir qədər astadan) Bu kişidən nə istədiyinin düzünü. (işıq dirəyinə işarə ilə) Bax, o işığa and olsun ki, işim olmayacaq.
Nəzarətçi: (işıq dirəyinə baxa-baxa, üst-başını sahmana salır) Ay xanım, dedim axı sizə. Mənə onun sənədləri lazımdır. Sərnişinlərin sənədlərini yoxlamaq mənim xidməti borcumdu, xanım.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Xidməti borc?.. (tamaşaçılara) Bu nə danışır, sən mənim canım?..
Nəzarətçi: (yanağına şapalaq vurur) Bu ölsün, düz sözümdü. İndi iraq-iraq, rəisdən-zaddan gəlib çıxsa ya buralara, səən caançun, məni haman dəyqə iti qovan kimi qovar işdən!..
Məxmirə: Pa atonnan!.. Yaxşı ki, rəisdən-zaddan olmamısan. Yoxsa, buralarda uçurmadığun dam qalmazdı! İndi bu fıştırığ boyda vağzalı sənə tapşırıblar deyə, camaatın gününü qara eləyəcksən? Bu yer atonnan qalıb?.. (Nəzarətçi nə isə demək istəyirsə də, imkan vermir) Yox e, deginən, biz də bilək balam, də!..
Nəzarətçi: (Məxmirənin qouna girib onu kənara çəkir, astadan) Siz bilmirsiz, xanım. (Xasaya sarı baxır. Xasay qolundakı qandalı didişdirir.) Bizsə onu tanıyırıq. O, bu vağzalın daimi sakinidi. Gecəsi-gündüzü buralarda keçir. Halbuki… hərçənd ki…
Məxmirə: (sözünü kəsir) Hə, nolsun ki?.. Bəlkə işi var, adam gözləyir. Kürəyündə oturub?.. (hər ikisi çönüb Xasaya baxırlar. Xasay onların baxışından dik atılıb günahkar halda başını aşağı salır)
Nəzarətçi: (astadan) O sizə elə gəlir. O, heç kəsi gözləyib eləmir. Onun heç kimi yoxdu!... (pıçıltı ilə) Bu adam bomjdu!..
Məxmirə: Bomjdu?.. (çönüb Xasaya baxır, içini çəkir) Nə danışırsan?..
Nəzarətçi: (Xasaya baxa-baxa, təəssüflə içini çəkir) Dünyanın işləri belədi də. Amma bir vaxtlar böyük vəzifələrdə işləyib bədbəxt. Bir yeşik orden-medalı var… (səsi dəyişir) İndi də…(mənalı-mənalı gülümsəyə-gülümsəyə susur)
Məxmirə: Nə, indi də nə?
Nəzarətçi: (qımışır) Dəyib də uje...
Məxmirə: (qaş-qabağını tökür) O nə deməkdi?..
Nəzarətçi: Yəni ki… (başıyla harasa, arxaya işarə edə-edə) …vaxtı çatıb da uje… (Məxmirə çaşqın halda ona baxır) Anlamadız?.. (tamaşaçılara məmnunluqla) Belə məqamlar tay orden-medallar da kara gəlmir…
Məxmirə: (təəccüblə) Medallar?.. (Xasaya baxa-baxa) Bunun medalları da var?..
Nəzarətçi: Bir yeşik!.. (tamaşaçılara) Pa atennən!.. Deyirəm, bu da xalqa xidmətin axırı!.. O qədər külüng çal, axırda da Tolstoy kimi gəl, çıx vağzala kin, bəs o söz…
Məxmirə: (Xasaya baxa-baxa) Külüng?.. Nefçi olub?..
Nəzarətçi: Neftçi olseydi, nə vardı ki?! (tamaşaçılara) Göndərərdiy indi onu Neft daşlarına, borudan-zaddan tapıb qurdalanardı orda öziyçün. (Xasaya baxır, ah çəkir) Yazıçı olub bədbəxt. Oxxartana da kitab yazıb ki, indi ha simişka büküb satıllar, qurtarmaq bilmir. Onun o trilogiyası var e… Adı da bir təhər idi ye… (yadına salmağa çalışır) Tək bir dənə ona əlli ton simişka bükməy olar!
Məxmirə: (Xasaya baxır) Yazıçi-ı-ı... belə de-e… Bu vid-fasonda da yazıçı olar?.. Mən də deyirəm, əlbət uydurur… uydursun da, o da pulnan döyül ki?.. Hə-ə, belə de… (qəfildən nə isə anlayan tək) Dayan-dayan, bu ki…
Nəzarətçi: (saxta kədərlə) Özüdü ki, var.
Məxmirə: (xatırlamağa çalışır) Adı da bir təhər idi… Xasay… Kəfkir idi, ya Cibgir idi?..
Nəzarətçi: (hüznlə) Xasay Dilgir.
Məxmirə: Hə-hə-hə… Dilgir, Dilgir. Biz də zarafata salıb «Dılğır» deyirdik.
Nəzarətçi: İlmidam nöüt buruğlarından yazırdı e, yaduuza gəlir?.. (qəfildən tamaşaçılara sarı çönür, pafosla) «Yuxularımı ərşə çəkən nazlı buruğum!.. Vətənimin qara gözəli!..» (ayrı səslə) Qara gözəl e!.. Qara rəngdə də gözəl olar, sən mənim canım?.. (yenidən pafosla) «Vətənimə şöhrət gətirən sevgili qurğum!…»
Məxmirə: (üzünü turşudur) Onu da bu yazıb?.. (çönüb tərs-tərs Xasaya baxır) Qurğudan da sevgili olar, alə?..
Nəzarətçi: (davam edir) «Əlim… (əlini Məxmirənin qoluna çəkir, Məxmirə kənara sıçrayır) …əlinə… tfu!.. dəmirlərinə toxunduqca, damarlarında bulaq kimi qaynayan qara qanının ətrini duyuram! Vətənimə qara qızıl bəxş edən sevimlim mənim!..» (qəfildən tamaşaçılara sarı çevrilir yağlı opera səsi ilə oxuyur)
Canım Bakı, gözüm Bakı, a-na Vətə-ən!..
Yaranmısan kammunizmin qüdrətində-ən…
Qara qanın qaranlığa işaq saçı-ır,
Ağ günlərə, gələcəyə yollar açı-ır…
Məxmirə: (üzünü turşudur, Nəzarətçiyə) Bunu da bu yazıb?..
Nəzarətçi: Yox əşşi. Bunu başaqa bir kliyentim yazmışdı, indi yazmasun.
Məxmirə: Hə-ə, yadıma düşür... Sonra da yıxılıb yatır altında.
Nəzarətçi: Nəyin altında?
Məxmirə: Buruğun də!.. (qəfildən bozarır, Xasaya pis-pis baxa-baxa) Buruğun altında da yatarlar?!..
Nəzarətçi: Bəs mən nə deyirəm?!..
Xasay: (dikəlir, səmimi maraqla) Bu… o bayaq oxuduğunuz parçanı deyirəm… kimin əsərindəndi?.. (cavab gözləmədən kövrəlir, tamaşaçılara) Necə də təsirlidi?!.. (Məxmirə ilə Nəzarətçi mat-məəttəl bir-birinə baxırlar) İndi siz bu əsərləri bəyənmirsiz, o dövrlər isə bu əsərlər Lenin mükafatına layiq görülmüşdü… Çünki zamanın nəbzini tutmuşdu. (qəfildən coşur) Əslində belə əsərlər bu gün də lazımdır!.. Bax, məsələn, niyə indiki yazarlar Qarabağ savaşından yazmırlar?.. Axı bu, birbaşa zamanın sifarişidir?!.. Qoy lap bədii cəhətdən zəif olsun… (tamaşaçılara) Formaca zəif, məzmunca vətənpərvər!.. Niyə yazarlarımız özlərini müsəlləh əsgər saymırlar?!.. (qəfildən sinəsini tutub ağır-ağır nəfəs ala- ala) Niyə, hə?.. Niyə?..
Məxmirə: (göylərə) Şükür məsləhətüvə.
Nəzarətçi: (Xasayın başının üstünü alır, tamaşaçılara süni kədərlə) Burda deyiblər: «kimin əvvəli, kimin axırı…»
Xasay: (yazıq-yazıq Nəzarətçiyə) Mənə dəyməyin, xahiş edirəm. Canım onsuz da tiftik-tiftikdi…
Nəzarətçi: Məcaza bax də, bay dədə!.. Əyə, saa mən nə deyim, əyə?!.. Bu boyda istedadın yiyəsi özünü bu günə salarmı, əyə?..
Xasay: (çaşqın halda tamaşaçılara) Mən bütün səhvlərimi anlamışam. Vallah, billah anlamışam. Öz verirəm: bir daha yazmayacağam.(qəfildən uşaq kimi Nəzarətçiyə) Mənə dəyməyin də, nolar?..
Məxmirə: (Nəzarətçini əyri-yəri süzə-süzə) Kim dəyir alə, sənə?.. (tamaşaçılara, hüznlə) Sənə dəyən dəyib tay…
Xasay: (qolunu ovuşdurur) Mən… biləsiniz ki, (qorxu içində Nəzarətçiyə sarı boylanır, astadan Məxmirəy) …qorxaq deyiləm. Heç vaxt da qorxaq olmamışam. Amma bu məxluqun əlindən mənə xilas yoxdu.
Məxmirə: Kimi diyirsən alə, sən?..
Xasay: (astadan) Bayaqdan imkan da vermirsiniz axı sözümü deyim?!.. İzah edim sizə ki, o… (Nəzarətçiyə sarı boylanır, astadan) Nəzarətçi deyil…
Məxmirə: Nəzarətçi deyil?..
Xasay: O… Şeytanın özüdür!
Məxmirə: (dik atılır, tamaşaçılara) Bu nə danışır?.. (Xasaya üzünü turşudur) Kim alə, bu-u?.. (çönüb Nəzarətçiyə baxır. Nəzarətçi furajkasını çıxarb başının tərini silir və saçlarının arasından bilinər-bilinməz buynuzları görünür)
Xasay: (vahimə içində) Mən onu yaxşı tanıyıram. O, hərdən bir cildə girir. Hərdən də… (tamaşaçılara yazıq-yazıq hülqumunu göstərir) …bax burama keçir…
Məxmirə: (hırıldayır) Keçib tay xirtdəyüvə də!..
Xasay: (yazıq-yazıq) Mənə inanmırsız?...
Məxmirə: Nöş inanmıram, alə?.. Cin-zad görməmişəm?!.. Biri elə srağagün qaldı ki, ayağımın altında. Təpiyimi necə vırmadım ağzına, içalatı töküldi yerə! Bir də gördüm, özüm ölüm…
Xasay: (vahimə içində) Kkki-im?..
Məxmirə: (etinasız) Nə bilim, cindi, şeytandı, fikir vermədim. Qarışqanı əzən kimi, belə (göstərir) yaxdım e, asfaltın üstünə… (Nəzarətçi də, Xasay da bərəlmiş gözlərlə Məxmirəyə baxırlar)
Xasay: (boğulurmuş kimi, yerində vurnuxur) Havam çatmır… (qəfildən zəif səslə qışqırır) Havam çatmı-ı-ır!..
Məxmirə: (yelpiyini çıxarıb Xasayın üzünü yelləyir) Hava məsələsi döyül e, qədeş, düz söz - ümumiyyətlə, adamı boğur! (tamaşaçılara) Deyirəm, niyə bu məmləkətdə sənət əhli bu kökə düşür görən, hə?.. Buranın suyunnandı, ya havasınnandı?.. Sora da cinnən qoxullar!..
Nəzarətçi: (ayağını yaxındakı skamyanın üstünə qoyub Xasaya) Düz deyir də!.. Balam, qələt eləmədilər ki, yazmağı öyrətdilər sənə?!.. Tay sən nə oyunlardan çıxmadun?.. (qəfildən tamaşaçılara sarı çönür, qəribə avazla) Bu insan ki, var a-a, qarpız kimi şeydi. Ta ki, belə ortadan (əli ilə göstərir) kəsib içinə baxmadun, bilmirsən ki, nədi... (yoxa çıxır.)
Məxmirə: (qəfildən gözləri bərəlir) A-a-a, buna bax e, qarpız dedi, yadıma düşdü. Mən-skleroz Mixaylıççun bir yeşik qarpız yığdırmışam, qalıb proxadnoyda... (qaça-qaça) Ay uşaq, yeşik hanı?.. (çıxır)
Nəzarətçi: (Xasayn qulağına astadan) Hə, Dılğır, nu kak dela?.. Gediriy?..
Xasay: (dik atılıb büzüşür) Mən… qatar gözləyirəm.
Nəzarətçi: Qatarı neynirsən, ay axmaq?.. Səni təyyarəynən aparıram! (əlini uzadıb Xasaya hansısa uzaqlıqları göstərir) Ode-ey, qartal kimi dayanıb orda! Görürsən?..
Xasay: (heç hara baxmadan, başını yelləyir) Yo-ox, görmürəm…
Nəzarətçi: Özünü gicliyə vurma, gədə!.. Məni görürsən, o boyda təyyarəni görmürsən, hı-ı?..
Xasay: (gözlərini yumub ayaqlarını qarnına yığır, vahimə içində) Görmürəm-görmürəm…
Nəzarətçi: (yan-yörəsinə baxır, Xasayın qulağına astadan) Orda bilirsən nə mükafatlar verirlər?!.. Qırmızı Qələmlər Ordeni!.. Yanar Fikir medalı!.. Əbədi Çəngəl laureatı! Hamısı da qızıldan!.. Üstundə də at boyda briliyantlar!.. Oxucu da ki, itüvə tök!.. Adamın ayağını yalıyıllar! Bir dənə Fəxri Xiyabanı var oranın… bay dədə!.. Görən-görən deyir: «basdırın e, məni burda!
Xasay: (titrəyə-titrəyə) Yox-yox, istəmirəm. (az qala ağlaya-ağlaya) Mən öz qatarımı gözləyirəm. İzn verin…
Nəzarətçi: (üzünü turşudur) Noldu, o gün istiyirdün, indi istəmirsən?..
Xasay: (duruxur) O gün?.. Haçan?..
Nəzarətçi: Tonnarnan kitab yazdığun dövrrəri diyirəm.
Xasay: (təəccüblə) Tonlarla?.. (yazıq-yazıq) Siz nə danışırsız?.. Mənim, cəmi-cümlətanı, üst-üstə yığsan, otuz iki kitabım çıxıb.
Nəzarətçi: (Xasayın böyrünü əlindəki döyənəyi ilə dümsükləyir) Bəs o çoxcilidliklər?.. Qruzavoynan yollıyırdun e-e camaatın evinə, yadunnan çıxıb yoxsa?.. Camaatın evini arxivə döndərmişdün.
Xasay: (səmimi təəccüblə) Qruzavoy?.. Siz… hansı qruzavoyu deyirsiniz?
Nəzarətçi: Artisdiy eləmə gədə!.. (dizinə dirsəklənir) Deyirəm, hanı ye o günnərün, Dılğır, hə?.. Bir əlinnən şer yazırdun, o biriynən məqalə, ayağunnan da pyes. Hamısı da şanlı, əziz partiyadan, Leninnən, kolxozdan, qurultaydan… (yamsılayır) «Dədə» deyəndə, yadıma Leinin düşür, «baba» deyəndə, gözümün qabağına Marks gəlir!.. Marks əkib-doğmuşdu səni, ay qurumsağ?..
Xasay: (yazıq-yazıq) Yo-ox…
Nəzarətçi: (əlindəki dəyənəklə Xasayın böyrünü dümsükləyir) Bəs indi hanı o şanlı-əziz babalarun, gəlib mərifətnən, qanacaqnan yola salsunnar?!.. (yumruğunu Xasayın başına endirirsə də, havada saxlayır)
Xasay: (başını tutub büzüşür, qorxa-qorxa) O dövrlər… (qəfildən ürəklənir, dikəlib tamaşaçılara) Axı niyə siz anlamaq istəmirsiz?.. Bu, zamanın tələbiydi!..
Nəzarətçi: (əsəbi) Adə, ay vidansız, ədəbiyyatın da… (qəfildən mərhəmətlə tamaşaçılara) Sözün də, kəlamın da zamanı var?.. (qəfildən əsəbiləşir, Xasaya) Axı ay… (sözünü saxlayıb başını yelləyir, müəllim təbiri ilə) Axı o boyda istedad verilmişdi sənə… (xüsusi vurğuyla) Qələm verilmişdi!.. (səsi enir) Sən neynədün, ay zalım?.. Nəyə xərclədün o qabiliyyətüvü?!.. Gör bir sənə nə boyda imkanlar verilmişdi!.. (tamaşaçılara) Sovetin o zəqqutun vaxtında Tac Mahaldan vurub Kolizeydən çıxdun!..
Xasay: (üzü dəyişir, xəyala dalır) …Eyfel qülləsi… Azadlıq heykəli…
Nəzarətçi: Aya Sofya… Sultan Əhməd…
Xasay: …İsfahan…
Nəzarətçi: Tay sənə nələr verilmədi?!.. Dalunnan təpiyi vurub Çin səddinəcən göndərdilər səni!.. Müqəddəs Məkkəyəcən… (qəfildən üzünü göyə tutub ağzının içində duayabənzər anlaşılmaz mətn deyir) …amma adam olmadun ki, olmadun!.. Ayağuvı bir başmağa soxub:«Zamanın bayrağdarı!..» - deyib durdun. Bu da axırun.
Xasay: (qəhər boğazını tutur) Bunu mən yox, o elədi… O!.. O!..
Nəzarətçi: (tamaşaçılara) Hə, indi hamısını yıxacaq arvadının üstünə...
Xasay: (tamaşaçılara) Bunu o istəyirdi, mən yox. Fəxri lojaları da, dövlət maşınını da, Yalta kurortlarını da... (başını aşağı salır) Mənsə… müsəlləh əsgər kimi o arzuları həyata keçirirdim. Sağlam ailəmiz vardı… (səsi enir, matəmlə) Sonradan isə məlum oldu ki, sən demə, o məni yox, dövlət maşınımı sevirmiş...
Nəzarətçi: (Xasayı itələyib yerinə oturur) O yalağ əsərləri də arvad yazırıb sənə də, hə?..
Xasay: (başını aşağı salır) Olan olub, keçən keçib. (tamaşaçılara, hüznlə) Halbuki, kənddən şəhərə oxumağa gələndə arzularım bambaşqa idi. Zaman öz diktəsini yeritdi. Marks, Engels idealları…
Nəzarətçi: Priçom tut Marks, ay başuva dönüm?.. Marks, həmin Marksdı, durub özü üçün yerində! Cild-cild əsərləri dünyanın bütün kitabxanalarında yatır. (tamaşaçılara) Oxuyub görürsən kin, kişi dahi olub!.. (Xasaya sarı çönür) Sən öz dərdüvə ağla, ay yazığ!.. (saatına baxıb dəyənəyi Xasayın böyrünə vurur) Yaxşı, vaxt gedir, dur tay! (o yan-bu yanına boylanır, tamaşaçılara) O qədər buralarda sənin kimi avara-uvara dolaşır kin. Ode-ey, biri də var o yanda, violonçeliynən gəlib. (tamaşaçılara) İndi gəl o boyda fısqırığnan yola sal, görüm, necə salırsan də!..

Məxmirə qarpızla dolu yeşiyi səhnəyə sürüyür. Nəzarətçi Məxmirəni görüb aradan sivişir.

Məxmirə: (yeşiyi çemodanların yanına sürüyür, təngənəfəs tamaşaçılara) Halal mal belə şeydi!.. Gedib görürəm, harda qoymuşam, quzu kimi diyanıb yerində. (Xasay ürəyini tutub oturub. Məxmirə çantasından çıxardığı dərmandan stəkana damızdırıb Xasaya uzadır) Ala, iç. (ağzının içində) Sən də bir cür bəla oldun başıma. (Xasay dərmanı alıb əli əsə-əsə içir, Məxmirə stəkanı ondan alıb özü üçün damızdırır) Qoy mən də içim. (dərmanı başına çəkir, tamaşaçılara) E-eh, vaxtıynan o qədər içmişəm bu pustırnikdən. Hamıya da onu yazırdım. Odı ki, də o addı-sannı, bazburuddı həkimlər dura-dura, camaat mənim evimə axışırdı də!.. Onda hələ heç dükanı açmamışdım. Medsestralığa gedirdim. Sedmoy paralelnidə. Bir dənə iynə vururdum, pah!.. Vuran-vuran deyirdi: «birini də vur!» Şpritsi belə tuturdum… (göstərir, Xasayı skamyaya yıxıb əlindəki «şpritsi» onun yanına sancır) …şa - rap!.. (Xasay diksinir) Bir köpəyoğlu bir şey hiss eləmirdi! (Xasaya) Bir şey hiss elədün?..
Xasay: (qorxu içində) Yo-ox…
Məxmirə: Odu ki, də hamı ölürdü mənim iynəmdən ötrü də!..
Xasay: (duruxur) Siz… iynə də vurmusunuz?
Məxmirə: (çönüb Xasaya baxır, fikirli) İynə də vurmışam, imalə də qoymuşam, bilmək istəsən, belə qəssablığa da girişmişəm… təki pul çıxarım. (fikirli) Təki bir bölük bacı-qardaşımın qarnını doyurda bilim... (tamaşaçılara) Anam savadsız arvad… atam şəhid… uşaqlar mənim ümidimdə… (yarımçıq baş barmağını Xasaya göstərir) Bu da qəssablıqdan nişanə... (ağzının içində) Allah bilə hansı klientimin payına düşüb…
Xasay: (sarsıntı içində) Siz… Ağlıma belə gəlməzdi ki, siz… belə bir aktrisa qəssab da işləmisiniz… (içini çəkir) Amma… bu dünyada nələr olmur ki?..

Hardansa yaxın məsafələrdən sürətli vıyıltıyla ötən qatarın səsi eşidilir. Vağzal saatı zəngini çalır.

Məxmirə: (xəyaldan ayılır, skamanın kürəkliyinə yayxanır) Amma lap əslinə qalanda, «Otello»-nun Dezdemonasını oynamaqdan ötrü sino getmişəm də-ə!.. (ayağa sıçrayır, uzunətəkli yubkanı ustalıqla əynindən çıxarıb çemodanların birindən tçıxardığı pariki başına keçirir, uzunətəkli ağ kimanonu əyninə geyinir, tamaşa zalına arxa çevirib üzünə nə isə yaxır və Otellonun qiyafəsində çevrilir) Demək, pərdə açılır, hardasa uzaqlarda çalınan şeypur səsləri eşidilir…

Məxmirə görünməz şeypuru ağzına dirəməyi ilə şeypur səslərinin eşidilməyi bir olur. Xasay səsə dik atılır, Məxmirənin yeni qiyafəsindən gözləri bərələ qalır. Məxmirə xırda addımlarla pərdənin arxasına qaçır. Xasay vahimə içində onu müşahidə edir.

Məxmirə: (pərdə arxasından iri, ağır addımlarla çıxır, qalın basla) Heyhat!.. (ayaq saxlayıb ətrafını seyr edə-edə)
Bu sərinlik…
Bu könül oxşıyan gözəl laləzar,
Bu donuq baxışlı, süd üzlü bahar
De, kimə lazımdır sənsiz, ey nigar?.. (teatral ədayla tamaşaçılara sarı çevrilir)
Reproduktordan səs: Diqqət! Diqqət! Sərnişinlərin nəzərinə! İkinci, üçüncü, altıncı
xəttlərdən yola düşən qatarlara minik başa çatmaq üzrədi! Sərnişinlərdən xahiş olunur, yerlərini tutsunlar. Təkrar edirəm. İkinci, üçüncü…
Məxmirə: (dik atılır) Bizimkini deyir! Tez ol… (özünü skamyaya atıb cəld hərəkətlərlə yır-yığış eləyir)

Perronun dərinliyində Nəzarətçi görünür. O, yolun o biri üzündə dayanan kimlərəsə göstərişlər verə-verə relslərin ətrafı ilə o baş-bu başa yeriyir.

Nəzarətçi: (yolun o biri üzünə) Ay uşağ!.. Qırağa çəkilün!.. Görürsuuz ki, işarə qoyulub da! Siznənəm, ay xala!.. Yol nişanlarına fikir verin! (qəfildən kiməsə çığırır) Nə soxursan özuu qatarın altına, a qoyun?!.. Görürsən ki, tərpənmək istiyir da-a!.. Özün öz gözünnən görürsən axı bunu?!..
Məxmirə: (özünü skamyaya basıb Xasayı da yanına oturdur. Xasay Məxmirənin qəhvəyi üzündən vahimələnib skamyanın kürəkliyinə qısılır; qoluyla Xasayı dümsükləyir) Fikir ver-fikir ver, indi guya bu, vəzifə başındadı də!.. Kişinin oğluna bir balaca səlahiyyət verilib də. (tamaşaçılara) Gör ki ya, indi buna Allah eləməmiş- Allah eləməmiş, vəzifə verilə də!..
Nəzarətçi: (Məxmirəylə Xasaya yaxınlaşır, rəsmi) Vətəndaş sərnişinlər… (gözü Məxmirənin Otello qiyafəsinə sataşır, dik atılır) Bıy?.. Bu… (Xasaya astadan) Bu kimdi?.. Zəncidi?.. (Xasay vahimə içində çiyinlərini çəkir. Məxmirəyə) Ay yoldaş, siz…
Məxmirə: Əlnən danışma alə!..
Nəzarətçi: A-a?!.. Bu… sizsüz?.. Sizə nolddu axı?..
Məxmirə: Məşq eliyirik, sənə nə?..
Nəzarətçi: Bəs niyə minmirsüz?.. Vaxtuvuza az qalıb axı?!..
Məxmirə: Kefimizə belə düşüb (bağlamadan çıxardığı fındıqdan ağzına atır)
Nəzarətçi: (Xasaya, rəsmi) Vətəndaş, biletinizi göstərin!
Məxmirə: (Nəzarətçinin əlindən vurur) Əlüvi yığışdır, alə!..
Nəzarətçi: Ay xanım, niyə bizi işləməyə qoymursunuz?.. Hər şeyin bir əndazəsi var axı.
Məxmirə: (ağzının içində) «Axı»lar öldürsün səni-i! (sumkasından çıxardığı bileti az qala Nəzarətçinin gözünə soxur) Gələ, sox gözüvə!.. Esveyədi!.. İkinəfərriy!
Nəzarətçi: (bileti əlinə alır, gözü Məxmirədə) Bəs axı siz… (astadan) niyə bu rəngdəsüz?.. (cibindən çıxardığı əl ənəri ilə yoxllayır)
Məxmirə: Bunun da vağzal asayişinə bir dəxlisi var?.. (Nəzarətçiyə) Sən biletüvi yoxla da-a, a-a?!..
Nəzarətçi:Ay bacım, ay anam, bu, bilet döylül axı?!..
Məxmirə: Bilet döyül?.. (iztehzayla) Bəs nədi?..
Nəzarətçi: (bileti əlinin içində o yan-bu yana çevirə-çevirə) Pamoymu bu, harasa buraxılış vərəqəsidi…
Məxmirə: (bileti dartıb Nəzarətçinin əlindən alır, tamaşaçılara) Bisavaddığın dərəcəsinə bax da!.. Millət gör nə gündədi də!.. (biletlə üzünü yelləyə-yelləyə Nəzarətçini başdan-ayağa süzür) Azərbaycanca da oxuya bilmirsən, ay bədbəxt?.. Burda ki, aydın yazılıb… (bileti Nəzarətçiyə göstərmək istəyəndə duruxub dayanır) A-a?!.. Bu ki… Mənə bax e!.. (tamaşaçılara) Dinamonun buraxılış vərəqini verirəm e, sənə!.. Dayan-dayan, bu saat… (çemodanlara sarı gedir, orda bir müddət əl sumkasının içində eşələnir)
Nəzarətçi: (Xasaya işarəylə) Bu vətəndaş sizinlə gedir?..
Məxmirə: (başı bilet axtarmağa qarışıb) Həri-həri, məniynən gedir.
Nəzarətçi: (Xasaya yaxınlaşır) Sənədlərinizi xahiş edirəm.
Xasay: (kəkələyir) S-sənəd? Mən… bilirsiz, mən əvvəl burda…
Məxmirə: (sumka əlində Nəzarətçinin üstünə yeriyir, qarnı ilə onu itələyir) Bura bax, həddüvi aşdun a-a! Səhərdən dinmirəm, ağını çıxartdun a-a, lap...
Nəzarətçi: (geriyə səndəlib özünü toplayır) Xanım, mən nə dedim ki?!.. Biletləri yoxlamaq mənim vəzifə borcumdu!
Məxmirə: Nədi alə, sənin vəzifə borcun? Camaatı dığlatmaq?.. Səhərdənnən göz verib işığ vermirsən bizə... (başı ilə reproduktora işarə edir) O birini də dəqiqədə bir öyrədib salırsan canımıza, elə bilirsən başa düşmürük?.. (Nəzarətçi nə isə demək istəyirsə, sözünü kəsir) İstəyin nədi, onu de, biz də bilək atam də-ə!.. (qəfildən Nəzarətçinin yaxasından yapışır) Danış da ay qurumsaq!.. Nədi, bu bədbəxtin qol-qanadını qırmaq istiyirsən?..
Nəzarətçi: (Məxmirənin əlində vurnuxur, çaşqın halda) Xanım, hər şeyin bir təhəri var… Qanad öz yerində, sənəd öz yerində…
Məxmirə: (Nəzarətçini silkələyib yerə sərir) Dijurnı olub mənimçün!. Mən buralarda drujinnikliy eliyəndə, sən hardaydun?..
Nəzarətçi: (ayağa qalxıb üst-başını çırpır, pərt halda) Özuuz bilərsız… (gedir) Amma sənədləriniz qaydasında deyilsə, yolda probleminiz çıxacaq. Ona arxayın ola bilərsüz.

Nəzarətçi gethagetdə qatarların hərəkət cədvəlini də sürüyüb özüylə aparır, səhnənin arxasında dayanan kimlərəsə işırə edir və bir neçə əcaib qiyafəli adam səhnəyə çıxaraq, işıq dirəklərini və skamyaları da sürüyüb aparırlar. Perronu andıran məkan tamamilə boş qalır.

Məxmirə: Ay-hay!.. Bu da bunun nəzarətçisi!.. (tamaşaçılara) Bu milləti oyatsa-oyatsa, mənim o üç pərdəli, dörd şəkilli faciəm oyada bilərdi, o da xudsovetdən keçmədi. Ələlxüsus, da o axırıncı səhnə... Qiyamət gününün səhnəsi… (əlini-əlinə vurur, gözlərində qığılcımlar oynayır) Şedevrdi, şedevr!.. (ovsunda) Demək, axırda, onda ki, insanlar axır ki, başa düşürlər ki, hər şey sən demə boş xülya imiş… (şəhadət barmağını, nəyəsə işarə verirmiş kimi havada saxlayır) Yer titrəməyə başlayır… (ağzıyla zəlzələ uğultusu yaradır və hardansa, uzaqdan uğultu eşidilməyə başlayır) …Bu məqam ha tərəfdənsə şahə qalxan güclü külək yeri göyə sovurmağa başlayır… (ağzıyla küləyin səsini imitasiya edir və möhtəşəm külək uğultusu eşidilir. İşıq dəyişir. Qorxulu musiqi. Məxmirənin səsi uğultuların içiylə əks-səda verir.) …Göy üzü şimşəklərdən dağılır…

Möhtəşəm ildırım çaxıntıları… Zələzələ uğultsu, külək vıyıltısı möhtəşəm göy gurultularına qarışır. Xasay çiynindəki şala bürünüb skamyanın küncünə qısılır.

Məxmirə: (səsi əks-səda verir) …Göylərdən yerə od-alov ələnir!.. İnsanlar dəhşətdən başlarını itiriblər… azmış kimi, hərə bir yana qaçır… (səsi enir, əks-sədayla) Nə ana oğlunu axtarır, nə qardaş bacısının… nə ər arvadını…

Şimşək və kulək uğultusu getdikcə güclənir. Külək haralardansa sovurub gətirdiyi
bir yığın müxtəlif rəngli əlcəkləri və papaqları, şərfləri və çətirləri «perrona» dağıdır…
Xasay ayağa qalxıb küləyin müqavimətindən laxlaya-laxlaya, səhrada azmış tək, qışqıra-qışqıra kimisə axtarmağa başlayır.
Hansısa uzaqlıqlardan perrona üz tutan sürət qatarının səsi və qorxunc fiti eşidilir. Xasay səs gələn tərəfə irəliləyir. Məxmirə küləyin müqavimətindən yerində zorla dayanır.

Məxmirə: (Xasayı sezmir, ovsunda) Bu məqam… hardansa uca yüksəkliklərdən, qeybdən səda eşidilir... (qarpız yeşiyinin üstünə qalxır, əzəmətli kişi səsi ilə) «Ey Adəm övladı!.. Deyirdim axı sizlərə... Sizsə qulaq asmırdız… Bir-birinin ardınca əlamətlər göndərirdim, bəlkə ayılasız… yuxudan oyanasız!.. Sizsə oyanmırdız… Qulaqlarınız da, gözləriniz də möhürlü idi...

Külək vıyıltısı getdikcə güclənir. Xasay dayaqlanmaq üçün yer axtarırsa da tapa bilmir, küləyin müqavimətindən yerə yıxılıb səhnə boyu dığırlanır.

Məxmirə: (həmin səslə)…İndi deyin!.. Dadınıza kim çatacaq?.. Nə kömək olacaq bu gününüzdə sizlərə?.. (qəzəblə) Ömrünüz boyu bir-birinizin gözündə yaxşı görünməyə çalışdınız!.. (səsi yazıqlaşır) Bircə dəfə düşündünüzmü ki, Mənim gözümdə yaxşı olasız?!.. (qəfildən yerini dəyişib əks səmtdə dizi üstə düşür, əllərini, dua oxuyan tək, sinəsində cütləyib yazıq-yazıq göylərə) Keç günahımızdan, pərvərdigara!.. Əhv et, ey Qüdrətli!.. Kömək ol, bizlərə!.. (başını aşağı salır, qəhərlə) Biz həqiqətən Sənin günahkar bəndələrinik!.. (tamaşaçılara, astadan) …insanlar deyir…

Ecazkar işıq bərqləri. Qatar çarxlarının və fitinin səsi getdikcə güclənir.
İşıq dəyişir. Musiqi. Xasay qollarını geniş açaraq, perronu bürüyən işıq selinə sarı addımlayır, getdikcə, üzündən nur yağan, addımlarından işıq saçan gözəl məxluqa çevrilir… Hardansa peyda olan əcayib qiyafəli Nəzarətçi Xasayın qabağını kəsirsə də, küləyin, ya şimşəyin müqavimətindən geriy səndələyir, quş tükü kimi havadan asıılı qalır.
Xasay işıq selinə daxil olur və yoxa çıxır.

Məxmirə: (qəfildən Xasayı sezir) Xasay!.. Hara-a-a?.. Xasa-a-ay!!!

Perrondan ötüb sürətlə uzaqlaşan qatarın səsi və fiti Məxmirənin çığırtısını eşidilməz edir.
İşıq dəyişir. Məxmirə Xasayın ardınca qaçır, o da işıq selinə düşür. Qatar fitinin və çarxların səsi getdikcə uzaqlaşır və itir. Məkana qaranlıq çökür. Bir qədərdən sonra hansısa yaxınlıqlardan «Per Günt» operasından asta melodiya eşidilməyə başlayır. Məxmirə bayaqkı qiyafədə - Otellonun uzunətəkli ağ libasında görünür. «Perron» deyilən məkanda üst-üstə qalanan bir neçə çemodandan və qarpız yeşiyindən savayı heç nə gözə dəymir. Məxmirə başındakı pariki qoparıb yerə atır.
İşıq dəyişir. Musiqi kəsilir. Məkan əlişamlı insan siluetləri ilə dolur. Hamı dua oxuyur.
Məxmirə dizi üstə çökür, əllərini sinəsinin qarşısında cütləyib dua oxuyur.
Qəfildən səhnənin və tamaşa zalının işıqları yandırılır. Siluetlər və yanar şamlar gur işığın içində əriyib itən tək, yoxa çəkilir. Məxmirə sıçrayıb ayağa qalxır. Səhnəyə xidməti geyimdə teatr xidmətçiləri daxil olurlar. Onlar, tamaşanın əvvəlində görünən «perronu» yenidən qurmağa başlayırlar. Özləri ilə sürüyüb gətirdikləri işıq dirəklərini, vağzal saatını, skamyaları və qatarların hərəkət cədvəlini səhnə boyu əvvəlki qaydada yerbəyer eləməklə məşğul olurlar.

Məxmirə: (tamaşaçı zalından özünü itirir) Oy!.. (çaşqınlıq içində y erində vurnuxur, tamaşaçılara) Mən… Bağışlayın, siz Allah, mənim heç ağlıma da gəlməzdi ki… Sən demə… (çaşqın nəzərlərlə gah fəhlələrə, gah tamaşa zalına baxır, tələsik hərəkətlərlə üst-başını və saçlarını səliqəyə salmağa çalışır, pərt təbəssümlə) Axı mən… (ətrafını ilk dəfə görürmüş kimi təəccüblə nəzərdən keçirir) Qəribədi… Amma mən doğurdan… düz sözümdü vallah, bilet almışam. Esveyə. İnammırsuz?.. (çemodanlarına işarə ilə) Bu da mənim çemodanlarım…

Səhnəyə, ətrafında köməkçisi və assistenti Rejissor daxil olur.

Rejissor: (Məxmirəni görüb ayaq saxlayır, əsəbi halda harasa, səhnənin arxasına) Bunu yenə kim buraxıb bura?.. (Məxmirə rejissoru görüb özünü lap itirir, harasa dayaqlanmaq, ya gizlənmək üçün yer axtarırsa da, tapa bilmir və yerində vurnuxa-vurnuxa qalır) Axı belə müsibət olmaz, belə işləmək olmaz, vallah, billah olmaz… (qəfildən sərt) Bu xarabanın bir gözətçisi var, ya yox?.. (yanındakılara) Sizinləyəm!!!.. (əllərindəki kağız-kuğazı yerə çırpır və əsəbi addımlarla çıxır)

Rejissor assistenti fəhlələrə nə işarə verirsə, onlar əllərindəki işi atıb Məxmirəni dövrəyə alırlar. Biri çemodanları və fikusu, o bir qarpız yeşiyini çıxışa sarı daşıyırlar. Qalan iki fəhlə Məxmirənin qoluna girib onu çıxışa sarı sürüyür.

Məxmirə: (ayaqlarını yerə dirəyib fəhlələrə müqavimət göstərirsə də, fəhlələr onu sürüməklərinə davam edirlər. Qəfildən qoçusayağı.) Məniynəndi o?.. A balam mən nə ox olub batmışam bunun gözünə? Neniyirəm, mən-yazıx? Kimə mane oluram?.. Kimin çörəyinə bais çıxıram?.. Rol istəmirəm, ad istəmirəm, maaş istəmirəm. Vurub öldürəcəksiz məni?..
Birinci fəhlə: İcızə vermir. İncimiyin xanım. (Rejissora işarə ilə astadan) Görürsüz ki, əsəbiləşir də, sonra bizə söz gəlir axı?!..
Məxmirə: (sivişib fəhlələrin əlindən çıxır, ayaqlarını yerə dirəyib, əllərini belinə vurur) Siz elə bilirsüz mən nədi, ölürəm burdan ötrü?.. Belə tüpürüm sizin teatrınıza!.. (qəfildən yazıqlaşır) Məni bu günə o qoymayıb bəlkə?..
İkinci fəhlə: Nahaq bizə qeyzlənirsiz. Biz kimik ki?.. (Məxmirənin qoluna girib çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) Bu gün o ümumiyyətlə, əsəbidi... Premyera günü o həmişə belə olur. Özünüz bilirsiz də…
Gültəkin: (ildırım vurmuş kimi, dayanır)) Premyera?.. Yenə premyera? A bala, göydən daş yağır, dörd bir tərəf od tutub yanır, siz nəylə məşğulsuz?.. (fəhlələr onu çıxışa sürüyürlər) Dünyanı sular aparır, meşələr özünü yandırır… (çıxışın yanında gözü afişaya sataşarkən ayaq saxlayır) Bah!.. Budu premyeravu-uz?..
Birinci fəhlə: (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) İndi camaatı zala buraxacaqlar. Səhnəni boşaltmaq lazımdı…
İkinci fəhlə: Belə də olmaz da… Axı sizi o cürə təmtərağnan yola saldılar, şəklinizi foyenin yuxarı başından asdılar, özünüz görmüsüz. Adama tay nə cür hörmət eləyəllər e?.. Vallah da. Gedin evə, dincəlin… (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyürlər)
Məxmirə: (qorxu içində) Evə?..
İkinci fəhlə: (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) Bəli, evə.
Məxmirə: (vurnuxub fəhlələrin əlindən çıxır, tamaşaçılara) Bu nə deyir?.. Mən hər şeyimi… nəyim vardısa ya, hamısını hökümətə təhvil verib, baş götürüb bu ölkədən gedirəm, tutmusuz elə «ev-ev»! (fəhlələr onun qoluna girib yenə çıxışa sürüyürlər, vurnuxub yenə fəhlələrin əlindən çıxır, tamaşaçılara yazıq-yazıq) Heç özüm də bilmirəm niyə gəlib bura çıxdım?!.. Mən ki, vağzala yollanmışdım?!.. (fəhlələr yenidən qoluna girib sürüyürlər. Məxmirə fəhlələrə yazıq-yazıq) İnanmırsu-uz?.. Vallah, billah vağzala!.. Bilet də almışam, göstərim sizə?.. (sumkasını əl atmaq istəyirsə də, fəhlələr imkan vermirlər, onu çıxışa sürüməyə davam edirlər. Məxmirə vurnuxur.) Burax göstərim də-ə!.. (qoluna girən fəhləyə qoçusayağı) Əlüvi çek alə!.. (o biri qolundakı fəhləyə) İnanmırsuz, biletim var?.. (fəhlələr Məxmirəni səhnədən çıxarırlar. Bir müddət onun səsi səhnənin arxasından eşidilir) Dinən, sən öl, inammıram!.. Dinən, bu ölsün inammıram?..

PƏRDƏ
YOL ÜSTƏ.

VAĞZALDA BAŞLANIB, VAĞZALDACA BAŞA
YETƏN İBRƏTAMİZ ƏHVALAT.

İŞTİRAK EDİRLƏR:

Məxmirə Qəndabova - yaşı nə zamansa 60-ı adlamış aktrisa.

Xasay Dilgir - yaşı 70-i adlamış, bir vaxtlar böyük vəzifələrdə çalışmış, həmin dövrlər bir sıra orden-medallara və digər təltiflərə layiq görülmüş, ömrünün ahıl çağında hansısa naməlum səbəbdən müflisləşərək, gününü vağzal perronlarında keçirən xalq yazıçısı.

Nəzarətçi - xidməti uniformada guya perrona nəzarət edən, əslində isə «ovunu» sidq-ürəklə ələ keçirməyə çalışan, bəzi məqamlar hansısa əlamətləriylə şeytanın özünü xatırladan orta yaşlı, dolu bədənli dəmiryolu işçisi.

Tumsatan qadın: - qaraçı geyimin andıran uzunətəkli, nimdaş pal-paltarlı
kənd qadını.

Rejissor, fəhlələr, əcaib qiyafəli adamlar, sərnişinlər və sair.

BİRİNCİ HİSSƏ

Vağzal perronunu andıran məkan. Sağ tərəfdə - çarxların üstündə qatarların hərəkət cədvəli görünür. Tən ortada işıq dirəyinə bənzər hündür dirəyin başından dəyirmi vağzal saatı asılıb. Bir qədər kənarda adda-budda işıq dirəkləri və müxtəlif rəngli skamyalar gözə dəyir.
Arxa məkanı səhnədən ayıran şəffaf divarın o biri üzündə, əli çemodanlı sərnişin kölgələri bir-birinə qarışıb.
Hardansa, yaxınlıqdan relslərin üzəriylə aramla işə düşən qatar təkərlərinin səsi eşidilir. Sərnişinlərin həyəcan və təlaş dolu səsləri bu səslərə qarışaraq, tanış vağzal uğultusu yaradır.
Uğultunun arasıyla tamam ayrı, səssiz bir ərazidə danışan insan səsləri də eşidilir.

Yaşlı kişi səsi: (əks-sədayla) Bura haradı?..
Cavan oğlan: səsi: (əks-sədayla) Vağzaldı... qatarların dayandığı yer…
Yaşlı kişi səsi: Bəs bu adamlar kimdi?..
Cavan oğlan səsi: Sərnişinlərdi. Burda hərə öz qatarını gözləyir…
Ecazkar qadın səsi: Hə, burda hamı yol üstədi… Elə biz də…

Yenə vağzal uğultusu… yerə dağılan ağır qutuların, dəmir qab-qacağın səsi bir-birinə qarışır.

Yaşlı qadın səsi: (əsəbi) Tfu səni! Mağmın uşağı, mağmın. Ölü bitdi elə bil. Bayaqdannan gör bir neçə dəfə zameçani eləmişəm a-a, ayağuvun altına bax!.. Gözü elə orda-burdadı!..
Uşaq səsi: (bərkdən) Semiçka-semiçka!.. (astadan) Əmi, isti tum var, al da, al da, əmi, nolar, əmi...
Kişi səsi: (əsəbi) Tay birdəfəlik dilən də!.. Tumun güqahı nədi?..

Yenə həmin sakit ərazidən eşidilən səslər.

Cavan qız səsi: (bayaqkı səssiz ərazidən əks-səda ilə) İndi biz hara gedirik?...
Yaşlı qadın səsi: (hüznlə) Onu bilsəydik, nə vardı ki, a bala?!..
Yeniyetmə qız səsi: Ana, biz həmişəlik gedirik?..
Yaşlı qadın səsi: Onu bir Allah bilir, bala…

Vağzal uğultusu.

Ayrı qadın səsi: Yavaş ağəz, yıxıldun!..
Cavan adam səsi: (hardansa lap yaxından) Nolub alə?.. Hara soxursan özüvi?.. Görmürsən diyanmışam?!.. Ayağım çıxdı ki, yerindən?!..

«Yol verin-yol verin!..» - deyə-deyə sərnişin izdİhamını yaran hambalların səsi bu səslərə qarışır.

Reproduktordan
səs: Diqqət-diqqət!.. Sərnişinlərin nəzərinə! Üçüncü, altıncı, dördüncü xəttlərdən yola düşən qatarlara minik ikinci perrondan başlayır! Sərnişinlərdən xahiş olunur, çemodan və əşyalarını perronlarda baxımsız qoymasınlar! Təkrar edirəm: Üçüncü, altıncı, dördüncü xəttlərdən yola düşən qatara minik ikinci perrondan başlayır…

Məkan aramla işıqlanır. Adamsız perron. Vağzal əhlinin səsi hardansa o biri perronlardan eşidilir, getdikcə uzaqlaşır və itir. «Per Günt» operasından musişqi. Perrona, əyin-başından, tük basmış sifətindən evsiz-eşiksiz küçə əyyaşını xatırladan Xasay Dilgir daxil olur. O, dağınıq addımlarla perronun mərkəzinə yeriyir, vağzal saatı asılmış dirəyə çatanda ayaq saxlayır, başını qaldırıb bir müddət saata zillənir, dəstəyi pürşüklənmiş qol saatının əqrəblərini vağzal saatının əqrəblərinə uyğunlaşdırmağa çalışırsa da, zəiflikdən, ya yorğunluqdan müvazinətini saxlaya bilmir və dayandığı yerdə harasa arxaya səndələyir.
Hardansa, yaxınlıqdan, aramla təkan götürüb yola düşməyə hazırlaşan qatarın səsi, bir qədər sonra, uzun-uzadı ləng fiti eşidilir.
Xasay fit səsinə çevrilir və getdikcə uzaqlaşan görünməz qatarın ardınca baxa-baxa doluxsunub üzünü tutur, cibindən çıxardığı nimdaş burun yaylığı ilə burnunu, gözlərini silir.
Bu məqam perronun o biri tərəfindən, səhnə libasını andıran alapələng geyimdə, hər iki əli xüsusi çarxların üstü ilə hərəkət edən nəhəng çemodanları sürüyən Məxmirə Qəndabova daxil olur. Bir qoltuğuna iri fikus dibçəyini, o biri qoltuğuna nəhəng, alabəzək çətirini sıxa-sıxa, iri addımlarla düz saat dirəyinin üstünə yeriyir. Dirəyə çatıb əlindəkiləri yerə qoyur, vağzal saatının əqrəbləri ilə qol saatının əqrəblərini uyğunlaşdırır, sonra əşyaları yenidən qamarlayıb nə isə axtaran tək, perron boyu o baş-bu başa vurnuxur. İlk növbədə, özünü hövlənak qatarların hərəkət cədvəlinə sarı atır, orda əlindəkiləri yerə qoyub əl sumkasından çıxardığı biletlə cədvəldə yazılanları tutuşdurur, sonra bileti sumkasına qoyub oturmağa yer axtarır. Əllərindəki yüklərin yöndəmsizliyinə və ağırlığına məhəl qoymadan, gah qoltuğundakı fikusu, gah da, plyaj çətirini andıran nəhəng çətirini dəqiqədə bir əlindən sürüşdürüb yerə sala-sala, bir xeyli perron boyu düzülmüş skamyaların arasıyla gəzişir, onların hər birini, almağa hazırlaşan müştəri tək yoxlayır.
Xasay bir kənarda dayanıb matdım-matdım ona göz qoyur.
Uzun götür-qoydan sonra Məxmirə axır ki, skamyalardan birini seçir, nəhəng çemodanları, fikus dibcəyini skamyanın böyür-başında yerbəyer eləyəndən sonra çemodanların tən ortasında özü əyləşir, hardansa, qayış yerindən dartıb çıxardığı iri, alabəzək yelpiyi ilə üzünü yelləyə-yelləyə nəfəsini dərir, sonra yelpiyi kənara atıb hansısa, operadan tanış melodiyanı dodaqaltı zümzümə edə-edə, sumkasının içində eşələnməyə başlayır, ordan tapıb çıxardığı əl güzgüsünə baxa-baxa, üzünün makiyajını sahmana salır və bu məqam qəfildən gözü bir kənarda dayanıb matdım-matdım ona zillənən Xasaya sataşır. Əlini tələsik çemodanlarına atıb hamısından arxayın olduqdan sonra Xasayı əyri-əyri süzür və işinə davam edir.

Məxmirə: (gözü əl güzgüsündə, tamaşaçılara astadan) Gör nə marıtdıyıb?.. Fürsət
gəzir e ki, göz-gözə verib əl-ayağ qoysun çamadannarın başına. (altdan-altdan Xasaya baxa-baxa, ağzının içində) Ay sən özün öləsən!.. (qəfildən botsmansayağı hırıltıyla) Bədbəxt bilmir e, kimə ilişib. (dodaqlarına boya çəkir, qəfildən əlini saxlayıb harasa uzaqlara zillənir) E-eh, vaxtında o qədər belələrinnən qapazdamışam ki?!.. Elə bu vağzalın özündə! Drujinnikliy eliyən vaxtdar! (güzgüsünü sumkasına basıb nəfəsini dərir) E-ey, gidi dünya… (qəfildən əsəbi) Sənnən tay kimlər keçmədi?!..

Xasay Məxmirəni uzaqdan-uzağa pərəstiş dolu baxışlarla süzür. Ona sarı bir-iki addım atırsa da, yaxınına getməyə ürək eləmir.

Məxmirə: (Xasayın ona göz qoyduğundan duyuq düşüb duruxur, sumkasının güllə səsini andıran şaraqqıltıyla qapanan kilidini bağlayır. Xasay bu səsdən dik atılıb üzünü kənara çevirirsə də, altdan-altdan Məxmirəyə göz qoymağına davam edir.) Əstəğfürullah, zibilə keçmədiy?!.. (Xasayı əyri-əyri süzür) A bala!.. (Xasay guya eşitmir, əllərini ciblərinə salıb harasa, əks istiqamətə baxır) Ay oğlan!.. A-a-a?!.. A kişi, sənnənəm!.. (Xasay reaksiya vermir) A gədə, hu-uy!!!..

Xasay qəfildən çönüb sevincək addımlarla Məxmirənin üstünə yeriyir.

Məxmirə: (dik atılır) Bisimillah!..
Xasay: (gəlib Məxmirəylə üzbəüz dayanır, son dərəcə nəzakətlə) Mənimləsiniz?.. Elə də bilirdim. (cavab gözləmədən) Mən də bayaqdan elə sizə baxıram. Deyirəm elə… (susur, utancaq təbəssümlə gülümsəyir, başını aşağı salır) Bildiz də nəyi deyirəm.
Məxmirə: (Xasayı şübhəli baxışlarla altdan-yuxarı süzə-süzə, qoçusayağı) Pul istiyirsə-ən?.. (cavab gözləmədən, qayışının ha tərəfinisə dartışdırıb ordan qədim əyamların pul kisəsini andıran kisəciyi çıxarır, içindən sivirdiyi iri kağız pulu şəstlə Xasaya uzadır) Gələ!..
Xasay: (pula, qorxunc nəyəsə baxan tək baxıb diksinir) Yox-yox, siz neyləyirsiz?.. Lazım deyil, xahiş edirəm. Bu lap… siz məni lap…
Məxmirə: Götür-götür, utamma! (tamaşaçılara, hüznlə) Kim də bilməsə, mən bilirəm o ehtiyac-əclaf nə olan şeydi! (Xasay geriyə çəkilirsə də, Məxmirə pulu geriyə qaytarmır) Götür sən mənim canım, naz eləmə. (qəfildən sərt) Eşitmirsən, alə?..
Xasay: (pərt) Siz məni anlamadınız. Sizə də ona görə baxmırdım. (susur) …Və sizdən heç nə də ummuram. Ümumiyyətlə, bu, mənim xislətimdə olan bir şey deyil.
Məxmirə: Priçom tut xislət, ay başuva dönüm? Sənə pul verirəm, özüvi naza qoymusan. (qollarını qoltuğuna vurur) İndi sən guya qordısan da, hə?..
Xasay: (pərt) Siz… məni anlamadız. Mən onu demirəm. Mən demək istəyirdim ki… (çaşqın halda yerində vurnuxur, qəfildən ayaq saxlayıb tamaşaçılara) Mən nə demək istəyirdim?..
Məxmirə: (sözünü kəsir) Alə, bilirəm də nə demək istiyirsən. Demək istiyirsən ki, diənçi döyülsən, pula ehtiyacun yoxdı, bunı diməy istiyirdün?.. Onu biliriy də. Şəhər sənün kimi intelegentdərnən doludı. (tamaşaçılara, hırıltıyla) Acından ölüllər, qozdanmağlarınnan da qalmıllar.
Xasay: (pərt) Mən… (başını aşağı dikir) …həqiqətən xəcalət çəkirəm.
Məxmirə: Nöşün alə?.. Bayaqdan gözdərüvi zilləmisən çamadannarıma xəcalət çəkmirsən, indi pul almağa xəcalət çəkirsən?.
Xasay: (incik) Mən sizin çemodandanlarınıza yox, sizə baxırdım, bilmək istəyirsinizsə.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Mənə?.. (Xasayı başdan-ayağa süzür, tamaşaçılara) Külü qoyum təpövə. Mının iştahasına bax e-e?!..
Xasay: (yadına salmağa çalışır) Sadəcə, yadıma sala bilmirəm…
Məxmirə: Nəyi salacaqsan yaduva ay yazıq?..
Xasay: (təhqirolunmuş halda) Siz… məni təhqir edirsiz.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Neyniyirəm səni?.. (tamaşaçılara) Balam, pul vermək haçannan təhqir sayılıb?.. Ürəyim yanır sənə, verirəm də. Bu da mənim qanacağım, alicənablığım, ürək genişliyim. İstəmirsən, belə cəhənnəmə istə!.. (pulu kisəciyin içinə basır və ağzını möhkəm-möhkəm bağlayır) Bunun naz-qozuna bax e, sən mənim canım. Jındırınnan cin hürkür…

Qəfildən Xasayın halı xarab olur, dayandığı yerdə başı gicəllənən tək, harasa arxaya səndələyir, az qalır yıxılsın. Məxmirə ayağa sıçrayıb onu qucaqlayır, sürüyə-sürüyə gətirib skamyaya oturdur.

Məxmirə: Adə, noldu sənə?.. A-a?!.. Ay qardaş!.. (əlindəki yelpiklə Xasayın üzünü yelləyir.) Ay yoldaş!.. (Xasay özünə gəlir) Şükür Allaha, gəldün özüvə. Bura bax, uşağlığda sarılığ-zad keçirtməmisən?
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, heysiz halda sayıqlayan tək) …O da elə bilirdi… indi də siz belə düşünürsüz… Amma hamınız səhv edirsiz. Heç də elə olmayıb… Mən həmişə öz ideallarıma sadiq qalmışam…
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bisimillah… a-a-a?!..
Xasay: (qəfildən coşur) Çünki… çünki sidq-ürəkdən inanmışam!.. Sona qədər! Lap sonuncu günə qədər!.. Ruhumu da heç nəyə satmamışam!..
Məxmirə: (Xasayın dediklərinə məhəl qoymadan) Bəs miningit necə?..
Xasay: (qəfildən ayılır, dikəlib oturur, nəfəsi təngiyə-təngiyə, yazıq səslə) Onu dəqiq xatırlamıram. Amma dayanın-dayanın… (xatırlamağa çalışır) Yadıma gəlir, bir dəfə… lap uşaqlıqda… başımı möhkəm-möhkəm sarımışdılar… Anam da… anam da hardansa lap yuxarıdan mənə baxıb ağlayırdı…
Məxmirə: (tamaşaçılara, qalib tərzdə) Diyirəm də-ə. Məndə bu, fitri qabiliyyətdi də!.. Adama baxdım a-a, tut je içini görürəm də!.. Rengen aparatı kimi!..
Xasay: (nəfəsini nizama sala-sala) Mən… bilirsiz, bayaqdannan sizə demək istəyirdim ki... danışmağa da imkan vermirsiz…
Məxmirə: Yaxşı tay, az danış, nəfəsin kəsildi…
Xasay: Demək istəyirdim ki… (qəfildən ucadan)Mən sizi tanıyıram!
Məxmirə: (üzünü turşudur, ağzının içində, kənara) Vəssəlam da-a! İşimiz var da indi…
Xasay: …Amma bax adınızı… (xatırlamağa çalışır) …bayaqdan ha xatırlamağa çalışıram, yadıma sala bilmirəm. Bu dəqiqə-bu dəqiqə… (yadına salmağa çalışır, qarışıq saçlarını sahmanlamaq istəyirsə də, əli eynəyinə dəyir, eynəyi burnunun üstündən sürüşüb yerə düşür)
Məxmirə: (əyilib eynəyi yerdən qaldırır, səliqəylə Xasayın gözünə taxır, mərhəmətlə) Adımı neyniyirsən, qadası?..
Xasay: Adınızı?.. (həyəcanlanır) Axı siz bilmirsiniz… Axı mən… mən… (utana-utana) Mən sizin pərəstişkarınızam!.. (Məxmirə «pərəstişkar» sözündən qəfildən dəyişir, özünü skamyanın kürəkliyinə atıb nazlı ədayla saçlarını düzəldir. «Per-Günt» operasının sədaları eşidilməyə başlayır.) İcazə verin… (ayağa qalxıb Məxmirənin qarşısında diz çökür) …icazə verin, əlinizdən öpüm!..
Məxmirə: (əlini nazla Xasaya uzadır, tamaşaçılara baxa-baxa) Buyurun… (Xasay Məxmirənin əlindən öpür, Məxmirə nazla gülümsünür, nəzakətlə) Ayağa qalxın, xahiş edirəm. Lütfən… (oğrun-oğrun ətrafına boylanır) Görən nə deyər?..
Xasay: (ayağa qalxır, həyəcanla) Qoy kim nə deyir desin!.. Siz elə böyük sənətkarsınız ki?!.. Əslində… (söz axtarır) …əslində sizin qarşınızda bütün ölkə diz çökməlidi!..
Məxmirə: (məmnunluqdan əriyə-əriyə) Sağ olun, təşəkkür edirəm. (qəfildən nə fikirləşirsə, dəyişir, tamaşaçılara göz vurur.) Amma başa düşmədim, siz kimi deyirsiz... Olsun ki, məni kiminləsə səhv salırsınız.
Xasay: (həyəcanla) Siz nə danşırsız?.. Mən sizi səsinizdən tanıdım!.. Bayaq burda zümzümə eləyəndə… O səsi mən minlərlə səsin içindən seçərəm!..
Məxmirə: Zümzümə?.. (qəfildən nəyisə anlamış kimi, süni nazla) A-a-a, anladı-ı-ım… İndi anladım kimi deyirsiz. O məşhur aktrisanı deyirsiz yəqin. (yelpiyi əlinə alıb ayağa qalxır, karmenvari bir poza alır)
Xasay: (ovsuna düşmüş kimi, ağzı açıla halda) Aha-aha
Məxmirə: (gülümsünür) A-a?!.. Mən, o deyiləm ki?.. Olsun ki, bir az oxşarlığımız var. (tamaşaçılara) Küçədə də, bir də görürsən, oxşadırlar...
Xasay: Siz nə danışırsız?.. (qəfildən tamaşa zalına tərəf çevrilib pafosla)
Qoyma ya rəbb, zalimi bir kimsəni xar etməyə!..
Bir kəsə zülm eyləyib, dərdə giriftar etməyə!..
Məxmirə: (qaqqanaq çəkib gülür, sonra uzaqlara zillənir, səsi enir.) Yanılrsız. Olsun ki səslərimiz də oxşayır. Eşitməmisiz ki, zahiri oxşıyanın, daxili də oxşar olur?..
Xasay: Yox-yox, məni aldada bilməzsiniz!.. (heyrətlə) Bu… həmin o gülüşdü, ilahi!.. İllərlə qaranlıq tamaşaçı zalından susuz adam tək, canıma çəkdiyim həmin o sulu gülüş!..
Məxmirə: (duruxur, musiqi kəsilir. Çönüb əyri-əyri Xasaya baxır, əvvəlki tərzdə) Bu kimnəndi, alə?.. (Xasay susub çaşqın halda Məxmirəyə baxır) Deyirəm, yəni kimin əsərinnən idi bu dediyün?.. «Sulu gülüş» məsələsi…
Xasay: (köks ötürür, harasa uzaqlara zillənir, kədərlə) Biri var idi… Xasay Dilgir…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Dilgir?.. Bu nə əcaib addı?.. (fikrə gedir) Yadıma gəlmir.
Xasay: Sizi ilk dəfə görəndə… hardaydı o, indi heç cür yadıma sala bilmirəm... (yadına salmağa çalışır) Səhv eləmirəmsə…
Məxmirə: (bezgin halda sumkasını açır, içində nə isə axtara-axtara) Ola bilsin, elə burdaydı… (öz-özün, kədərlə) Bir vaxtlar qastrol səfərrərinə yola düşəndə... (gözləri yol çəkir)
Xasay: (eşitmir, üzü işıqlanır) Yadıma düşdü!.. Özüdür ki, var: Məxmirə!.. Məxmirə Qəndabova!.. Əziz Məxmirə xanım… Mənim sevimli aktrisam… Böyük sənətkar!
Məxmirə: (fikirli halda uzaqlara zillənir) «Böyük» deyirsən?.. Səncə, mən onun kimi... o böyük, təkrarolunmaz aktrisa kimi qəhqəhə çəkə bilərəm?.. (ovsunda) Onun o qəhqəhəsində nə desən var! Üsyan!.. İnqilab!.. Böyük məğlubiyyətlər və yenə qələbə!.. (səsi enir, tamaşaçılara) O qələbə ki, heç bilmirsən nəyinə gərəkdi?!..
Xasay: Gərək ki, sizin… Əlbəttə, əgər mən yanılmıramsa, ispan dramaturqunun əsəri idi…16-cı əsr…
Məxmirə: (fikirdən ayılır, Xasaya sarı çönür, sərt) Sözü neçə dəfə deyərlər alə, adama?.. Dedim, o döyüləm də!.. (Xasay geriyə səndələyir, tamaşaçılara) Deyirəm, bu məşhurluğ nə axmağ şeymiş e!.. Blilmirsən bu duzsuz pərəstişkarların əlindən başını hara soxasan da!.. (birnəfəsə) Bazara girirsən, ağzına girirlər, küçəyə çıxırsan, üstünə cumurlar. Bilmirsən, haraynan yeriyəsən?!.. Az qalırsan, yeri qazıyıb içinə girəsən!.. Həyat döyül ki?!.. (yaxalığındakı daş-qaşlı sancağı çıxarıb paltarının ayrı tərəfinə taxmağa çalışır.)
Xasay: (çəkisiz addımlarla skamyanın ətrafında dolaşıb ayaq saxlayır, ehtiyatla) Sizdən artıq dərəcədə xahiş edirəm, məni sona qədər dinləyin. (qəfildən ciddi) Əvvəla istəyirəm biləsiniz ki, mən hər sənətkarı bəyənən deyiləm! (zəifləyir) Lakin sizin istedadınız… Bu elə bir… (söz axtarır)
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, onunla paralel danışır, tamaşaçılara) Bu da bunun küçə avarası! İto məni tanıyır! (qəfildən dəyişir, əsəbi) Gəl, gör indi bu birilər?!.. Sənət aləmini diyirəm a!.. Gör ki, ya, insanı, (xüsusi vurğuyla) sənətçini!.. adam yerinə qoyan, sənətə, sənətçiyə qiymət verən var, ya yox!.. Bunlara sənət lazım döyül ki?!.. Bularınkı… (oturduğu yerdə qarnını şişirdib göbək atır, Xasay dik atılıb kənara səndələyir) budu! (qanı qaralır) Odu ki də ara qarışıb məssəb itib. İt yiyəsini tanımır. «Teatr!..» diyəndə, adamın burnuna turşumuş çaxır iyi gəlir. O cür müqəddəs məbədi… o cür işıqlı ocağı gör bir nə günə qoyublar?!..… (qəfildən rola girir, ayağa qalxıb bir əlini belinə vurur, o biri əlini dolça lüləsi kimi əyib dayanır, teatral paosla) Ey vah!.. Sevgidir yalnız Allah rizası…
Sevgisiz bir könül şeytan yuvası!..
(Xasay pərəstiş dolu gözlərlə Məxmirəyə baxır. Məxmirə roldan çıxır) Gör, indi o məbədi, o müqəddəs sənət mülkünü nəyə döndəriblər?!.. Rol almaq üstə bir-birini vilkalayan kim, kulisin arxasında bir-birinin qriminə kislata tökən kim... fəxri ad almaqdan ötrü çəngəl udan kim… (özünü hikkəylə skamyaya çırpır, qollarını qoltuğuna vurub tamaşaçılara) Ölürlər balam, bu fəxri adlarçun da, pa atonnan!.. O deyir: «ona «narodnı» verdilər, mən qaldım», bu deyir: «o «əməkdar» oldu, mən yox». (səsi enir, qanıqara) Əsil sənətkarlarsa qalıblar künc-bucaqda ulaya-ulaya!.. (səsi enir, matəmlə) Odu ki, də bu gündəyik.

Susur, ayayqlarını yerdən ayırıb o yan-bu yana çevirə-çevirə, üstü daş-qaşlı ayaqqabılarına tamaşa edir. Məxmirənin susmasından xofa düşən Xasay cərəyan vurmuş kimi, yerində donub qalır.
Hardansa uzaqdan ləng hərəkətlə yola düşən qatarın və o biri perronda danışan reproduktorun səsi eşidilir.

Reproduktordan səs: İkinci, altıncı, yeddinci xəttdən yola düşən qatarlara minik birinci perrondan başlayır. Sərnişinlərdən xahiş olunur, perrona yaxınlaşsınlar. Təkrar edirəm: ikinci, altıncı…
Xasay: (Məxmirəyə yaxınlaşır, ehtiyatla) Deyirəm, həyat necə də qəribədi?! (tamaşaçılara) İnsan bilmir sabahkı gün onun üçün nə hazırlayır. Şair yaxşı deyib: «Ey həyat, sən nə qəribəsən?..» Kimin ağlına gələrdi?.. Kimin ağlına gələrdi ki, biz sizinlə ömrümüzün bu çağında burda… hamını bir-birindən ayıran bu kədərli məkanda görüşcəyik?!..
Məxmirə: (fikirdən ayılar, əsəbi halda tamaşaçılara) Nolar, heç eybi yox!.. İndi başa düşərlər! Başa düşərlər, kimi verdilərəldən! Çox yox, ikicə aya!.. Qoy, gedim çatım… Birinci elə o ciyəriyanmış Safali… (dili dolaşır) Sarafaliverdiberkov… (qəfildən ayrı səslə uzaqlara) Onu görüm, ciyərsiz qalsın elə!.. (dilini şişirdə-şişirdə yamsılayır) «Bu boyda bədənnən də Ofeliya olar?» Ala!.. (əyləşməyə hazırlaşan Xasay dik atılır) Durub deyəsən ki, «bəs bu baş-göznən, bu bisavaddığnan baş rejissor olmağ olar, hə?.. Yoxsa, o əypiqıç çəyirtkələrə Ofeliyalıq yaraşır, hə?..» Adama da oxşamırlar, bədbəxt uşağı!.. Özlərinnən də bir razıdılar, bir razıdılar, elə bil alçaq dağları bunlar yaradıb!.. Nə var-nə var, arıqdılar. Heç dəxli var?.. Arıqlıq da hünər olarmış!.. (əl atıb ayaqqabısının bir tayını çıxarır, laxlaq sancağını yerinə oturtmağa çalışır) Hünər o döyül. (qəfildən bərkdən) Hünər odu ki, hər addımda səni əzib sındırmağa çalışan bu amansız dünyaya sinə gərəsən!.. Ruhunu bu ağır sınaqlar məkanınnan sağ-salamat çıxasan!..
Xasay: (heyrət içində) Bu… monoloqu deyirəm, hansı əsərdəndi?.. (fikirləşir) Sözlər tanış gəlir, amma bax, yadıma sala bilmirəm üslüb kimindi…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) Deyirəm: «ay başuva dönüm, bəyəm Şekspir yazıb orda ki ya, Ofeliya arığdı?..» Nolsun ki, cavandı?.. O qədər 15 yaşında totuğ-motuğ qızlar var ki?!.. Bir də guyam ki ya, bu vaxtacan Leylini əlli yaşında arvadlar oynamayıb?.. Yoxsa, Məcnun rounu babam yaşında kişilərə verməyiblər?!.. (Xasay nə isə demək istəyirsə də, Məxmirə imkan vermir, skamyaya yayxanb «Leylinin ariyasını» oxumağa başlayır. Tarın səsi eşidilir.)
Didi Məcnun mənə ki, get, ey Leyli…
Ge-et, gözümnən uzaq olginə-ə-ə-n…
Sənə mən «get» deyirəmsə,
Sənə mən «ge-et» diyirəmsə,
Demək, tay çıxıb getməlisə-ə-ən…
(boğazına dolan qəhəri udub susur)
Xasay: (təsirlənirsə də, sonuncu sətirdən duruxur, utana-utana) Amma gərək ki, orijinalda belə deyil?!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, burnunu çəkir) E- eh, bunlar adam döyül ki?!.. Bunlara nə Fizuli lazımdı, nə Şekspir. Bularınkı budı. (qəfildən ayağa sıçrayır, əllərini kiməsə yalvaran tək, sinəsinin qarşısında cütləyib süni boğazlarla) Yox-yox!.. Elə demə, Əfzəldin!.. Əgər sən qəlbimi yaxan alovların şiddətindən azca da olsa xəbərdar olsaydın, məhəbbətimi bu qədər ucuz tutmazdın!.. Ülvi, pak hisslərimi ayaqlar altına atmazdın!..
Xasay: (heyranlıqla) Siz… siz həqiqətən böyük sənətkarsınız…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, qanıqara halda tamaşaçılara) Odu ki də, tarix boyu bütün böyük sənətkarlar bu məmləkətdən baş götürüb gediblər. Getməyənlər də, getmək arzusuyla bu vağzallarda çürüyub ölüblər!.. (səsi bir az da enir, matəmlə) İndi də mən gedirəm. (qəfildən bəyənat formasında ucadan) Həmişəlik!.. Bu da mənim… (əl atıb sumkasını qucağına alır, içində eşələnə-eşələnə) Hanı o?.. Şoğərib...
Xasay: (sarsılır) Siz… nə dediniz?.. Gedirsiz???.. Amma axı siz bizə, bu məmləkətə lazımsınız?!.. Vallah-billah lazımsınız!.. (Məxmirənin qarşısında dizi üstə düşür, həyəcanla) Sizi and verirəm Allaha, getməyin!.. Yalvarıram sizə… Gün gələcək, burda… olsun ki, bax bu vağzalın özündə… (səsi enir) sizin heykəliniz ucaldılacar!
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, sumkasında eşələnməkdən bezib, harasa kənara) Xah-tfu üzüvə, surəti-murdar, dilənçi!!!.. (Xasay dik atılıb yerə oturur. Məxmirə iri addımlarla perron boyu var-gəl edir, qəfildən ayaq saxlayıb harasa, arxaya) Belə tüpürüm sizin teatrınıza da, mənə verəcəyiniz o dılğır rollara da!..
Xasay: (ayağa qalxıb üstünün tozunu çırpır) Sizi yaxşı başa düşürəm, inanın mənə. Sənətkar öz qiymətini almayanda… (susur) Bu, tarix boyu belə olub. Tarix boyu böyük sənət həmişə hardasa, pərdə arxasında qalıb, (tamaşaçılara) psevdosənətçilər isə meydanda at oynadıblar!..
Məxmirə: (ayılır, Xasaya) Bağışla, sən allah… (keçib yerinə əyləşir, tamaşaçılara) Axır vaxtlar əsəblərim tamam stroydan çıxıb. O gün də maaş aldığım yerdə fikirləşə-fikirləşə, haralara gedib çıxdımsa, bir də gördüm, durduğum yerdə gözlərim qaraldı… Elə bil cin vurdu təpəmə! Öz-özümə necə hirsləndimsə, dilim-ağzım necə gicişdisə, bir dənə tüpürmək tüpürdüm?!.. (səsi enir, yumşalır) O tüpürməyi də rəhmətdiy Ağahüseyn öyrətmişdi mənə. «Cadugər»-də fitnəkar qarını oynıyanda… Düz otuz bir il baş rejissorumuz oldu fağır… (harasa yuxarılara baxır, ucadan) Allah sənə rəhmət eləsin, Aquli!.. (tamaşaçılara) «Qorxma, Məxi, - rəhmətdiy deyərdi, - ürəklə tüpür! Elə tüpür, elə bil canına yığılan bütün hirsini, ağrı-acını tüpürürsən!..» (ah çəkir) Ağrı-acı da tüpürməklə çıxır ki?.. Çıxsaydı, nə vardı ki?!.. (gözləri yol çəkə-çəkə sərt) Ağrılar var ki, onları gərək ancaq qusasan!!!.. (susub fikrə dalır, qəfildən) İndikilər heç bilirlər ki ya vapşe, baş rejissor nəmənə olan şeydi?.. (susub fikrə gedir)
Xasay: (üst-başını sahmana salır, pencəyini düymələyib ehmal addımlarla Məxmirəyə yaxınlaşır, ciddi) Görün sizə nə deyirəm. Bax, o gün… daha doğrusu, günlərin bir günü… (sirr açan kimi) elə bax burda, bu vağzalın özündə…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) …O gün qəbrinin üstə getmişdim. (qəfildən Xasaya sarı çönür, ayrı səslə) Ağahüseyn Aqaverdibekovu tanıyırdun, alə?.. (cavabı gözləmədən, qəfildən mütəfəkkir obrazı alır, uzun-uzadı pauzadan sonra bas kişi səsi ilə)
Bilseydin, nə qədər üzgündür ömür?!..
Əgərçi bilseydin, sual verməzdin...
Bilmədən bəlkə də söylədin ki, sən…
(susur, ardını yadına salmağa çalışırsa da, yadına düşmür, özünü o yerə qoymadan)
Nöşün fərəhlənib gülə bilmirsən?.. (öz-özünə) Yoxsa, «ölə bilmirsən» idi?.. (Xasaya) Yaduva düşdü?.. (cavab gözləmədən, tamaşaçılara kədərlə) Ad günu idi… qərənfilləri şəklinin altına düzə-düzə:«Yetim qoydun məni, Aquş...» - dedim, sonra da, o ki, var ağladım...

Məxmirə ağladıqca, Xasay pərt-pərt dırnaqlarını didişdirir. Uzaqdan qatar fitinin səsi eşidilir. Məxmirə fitə diqqət kəsilir, qolunu çirmələyib saatına baxır, sonra yenə iştahla ağlayır. Sonrakı dialoqlar, demək olar ki, paralel gedir.

Xasay: (tamaşaçılara, kədərlə) Göz yaşları qəlbin fəryadıdır. Qəlb yalnız bu dildə danışır…
Məxmirə: (sirr açan kimi, astadan) Elə bunı demişdim, bir də gördüm, sopsoyuğ meh əsdi... Yayın cırhacırında a-a!.. (susur, çoxmənalı təbəssümlə) O dəqiqə bildim odu. Mənə təsəlli vermək istəyir. (yazıqlaşır) O elə idi axı yazıq... Hamının dərdini çəkirdi. (doluxsunur, burnunu çəkib fikrə gedir.)
Xasay: Allah rəhmət eləsin. Görürəm sizin məni dinləmək həvəsiniz yoxdu. Daha doğrusu, siz məni avaranın biri hesab edirsiz. Amma axı mən avara deyiləm?!.. Mən də sizin kimi... (qəfildən həyəcanla) Axı əslində biz hər ikimiz…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, əlini oturan yerdə belinə qoyur, tamaşaçılara) İndi sən gör ki, ya-a, məndən savayı o qəbiristannığa gələn var idi?.. (qəfildən aqressiv) İndi tüpürməyəsən bunların üzünə, neyləyəsən, hə?.. (skamyanın kürəkliyinə yayxanır, məmnun təbəssümlə) Elə bilirsiz tüpürmədim?.. (əsəbi hırıltıyla) Səhərisi gün birbaş teatra getdim! Özümü bufetə salıb... (ayağa qalxır, əllərini belinə vurub bərkdən) …tfu!!!.. - dedim hamınızın üzünə!.. (Xasay dik atılb özünü yığışdırır) Tüpürdüm, dedim: «Budu,- dedim - sizin qanacağınız?..» Dedim: «Sizi kim adam eliyib, ağəz?.. O zərli-zibalı adları, o məməş... (səhvini düzəldir) …döşünüzə taxıb özünüzü əsdirə-əsdirə (göstərir) gəzdirdiyiniz o salxım-salxım medalları kim taxdırıb yaxavuza, hə?..» (doluxsunur, burnunu çəkib yazıq-yazıq) Xəstə ayağlarıynan kabinet-kabinet gəzib birinizə ev, o birinizə maşın verdirən kim idi, bu bədbəxtin oğlu deyildi?.. Bəs indi noldu, nə tez unutduz yetimi?.. (qəfildən çönüb Xasaya baxır, kiminsə rolunda, pafosla) Cümlə xəyanətlərə bais olan kimdi?.. - İblis!!.. Tfu, artist e-e!.. Allah keçsin günahımnan…

Məxmirənin «İblis» kəlməsiylə bir perronun alatoran tərəfində Nəzarətçi peda olur. Xasay Nəzarətçini görən kimi büzüşüb gizlənməyə yer axtarır. Nəzarətçi iri addımlarla Məxmirə oturan skamyaya tərəf addımlayırsa da, Məxmirəni görəndə duruxub dayanır, ehmal addımlarla kənara çəkilib gizlənir.

Məxmirə: …Bunu Allah götürər, sən mənim canım?.. (yenidən qızışır, ayağa sıçrayıb əllərini ölçə-ölçə kiminsə üstünə yeriyir) Dedim: «Sağlığında qalstukundan asılıb yellənən siz döyüldüz, ağəz?..» (yamsılayır) «Aquşa!.. Aqaşiçka!..» Azzar Aquş, çor Aquş!.. (əl atıb skamyanın arxasına keçmək istəyən Xasayın yaxasından yapışır, onu sürüyüb skamyanın üstünə sərir, özü də böyründə dizi üstə yerə düşüb yazıq-yazıq) Şəklinə baxa-baxa: «Gör indi, Aquş! Gör indi, sənə kim qaldı. - dedim. - O, başlarına fır-fır fırrandığın çəyirtkələrin, bu da - mən! Sənün radio Məxün!»
Xasay: (dikəlib oturur, bir gözü Nəzarətçidə qorxa-qorxa) Mən radionu sevirəm. İctimai şüurun formalaşmasında radionun rolu əvəzsizdir. Bu, kütləvi informasiya vasitəsinin elə bir növüdür ki… (susur, öz-özünə) Bu nə cəfəngiyyatdı mən danışıram?..
Məxmirə: (dirsəyi ilə onu skamyaya sərir, tamaşaçılara) Amma di gəl ki, orden-medalları o həşəratlara verdirirdün də!.. Yadunnan çıxıb bəlkə?.. Mənə çatanda da deyirdin: (ağzını əyə-əyə) «Uca dağa bələdçi lazım döyül!..» (qəfildən Xasayı lazımsız əşya kimi əlindən yerə salır, boğazına dolan qəhəri zorla udub) Amma mən-ölmüş sən nə deyirdin, eləyirdim… Ən bivec rolları verirdin mənə, deyirdim: «nolar, rolun nə böyüyü, nə kiçiyi?!..» (Xasay ehmalca skamayadan sürüşmək istəyirsə də, Məxmirənin qüvvətli əllərindən qurtula bilmir. Məxmirə birnəfəsə) Gözəgörünməz əcinnə rolunu verirdin, deyirdim: «baş üstə!», küçədən ötən paçtalyon rolu: - «göz üstə!», (danışdıqca coşur) …hasardan boylanan dördüncü qonşu - o da «baş üstə!», səhnənin arxasından «urra!!..» çığıran komsomolçu qız - «belə o da mənim gözlərim üstə!» Acığım tutanda da, deyirdin: «Nolsun ki, özün görünmürsən, sənətin ki, görünür?!..» (qəfildən şəhadət barmağını yuxarı qaldırır, sirr açan tək) Elə bunu demişdim, bir də gördüm, (sirli pıçıltıyla) meh dayandı... (perrona sirli sakitlik çökür, cırcırama səsləri eşidilməyə başlayır. Xasay da, Nəzarətçi də xoflu-xoflu ətraflarına boylanırlar.) Bildim, xəcalət çəkir yazıq... O eləydi axı?!.. (çönüb bir müddət dinməz-söyləməz Xasayın üzünə baxır, qəfildən yanağına yüngül sillə vurur, Xasay üzünü tutub duruxur, tamaşaçılara) Amma, dedim, bircə dəfə də olsun, adımı o fəxri adlar siyahısına saldırmadın... Nolar, dedim, mən, dedim, heç vaxt fəxri ad düşkünü olmamışam. Adama öz adı yaraşıq versin! (Xasaya işarəylə) Bude, bu da bunun vağzal avarası, ito məni tanıyır!.. (Xasayı, lazımsız əşya kimi, harasa kənara vızıldadır. Xasay skamyanın o biri üzünə yıxılıb bir müddət orda ölmüş kimi, hərəkətsiz qalır) Həmişə di demişəm, indi də deyirəm:İnsan ada yaraşığ verir, ad insana yox!.. Amma, məsələ bundadı ki... (qəfildən üzü dəyişir, aramla ayağa qalxır, bir əli havada təntənə ilə) O gün!.. O meh əsən günü deyirəm a-a!.. Hamı üçün var! Bax, «kişi!» o kəsə diyərəm ki, o günə alnıaçıq, üzüağ çıxa bilsin!

İşıq dəyişir. Perrona qaranlıq çökür. Əcaib musiqi… Bir-birinin yanından sürətlə ötən qatarların səsi və həyəcanlı fiti eşidilir.
Perron, əşyalarını, uşaqlarını, yaxın qohum-əqrəbalarını itirmiş sərnişinlərlə dolur.
Sərnişinlər itələşə-itələşə, bir-birini səsləyə-səsləyə perron boyuv vurnuxurlar. Məxmirəylə Xasay da onların arasındadır. Yüklərlə dolu arabalardan biri Xasayı cənginə alıb aparmaq istəyəndə, Məxmirənin qüvvətli qolları arasından keçə bilmir. Məxmirə Xasayı qucağına alıb arabadan çıxarır. Vağzal uğultusu tədricən səngiyir.

Məxmirə: (Xasayı qucağından yerə düşürür, izdihamın ardınca qışqırır) A bala, nolub, nə xəbər?.. Öldürmüşdüz ki, kişini!.. Onsuz da hamınız gedəcəksiz də-ə, nöş qırırsuz bir-birinizi?! (Xasaya, hırıltıyla) Öz aramızdı, az qalmışdı ya-a!.. Səni də götürüb aparıceydilər a-a!.. (yerinə qayıdıb çemodanların içində eşələnir)
Xasay: (tədricən hərəkətə gəlir, dikəlib skamyanın arxsında dizi üstə dayanır, üzünün, skamyanın söykənəcəyinin arxasından görünən yarısıyla tamaşa zalına baxır, qəfildən yazıq səslə) Əslində, biz də… biz hamımız… (göks ötürür, hüznlə) Biz hamımız… siz də, biz də yol üstəyik... (qəfildən haldı dəyişir, əlini ürəyinin üstünə qoyur,vahimə içində) Ürəyim… elə bil o daha vurmur...
Məxmirə: (çemodanların içində nə isə axtara-axtara) Yaxşı görüm, ağciyər olma. Bu basabasda da ürək dayanar?..

Perrona uzunətəkli paltarda Tumsatan qadın daxil olur, özünü yellədə-yellədə, paltarının uzun ətəklərini döşəmə boyu sürütləyə-sürütləyə yeriyib Məxmirənin qarşısında dayanır.

Tumsatan: Yaxşı tumum var, a bajı. Sübh tezdənnən qovurmuşam. Qastritin dərmanıdı…
Məxmirə: (skamyaya əyləşir, üzünü kənara çevirir) Vəssalam də... (tumsatana üzünü turşudur, ağızucu) Sağ ol, istəmirəm.
Tumsatan: Vallah peşman olmazsan, gö-ö-zəl!.. Özün də yol üstəsən, başını
qatarsan, heç olmıya.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Dedim «sağ ol» də, dişim yoxdu. (çemodanın içində nə isə axtarır)
Tumsatan: Buna diş lazım döyül ki, ay anam?!.. Maloçnıdı, ağzına atmağınla əriməyi bir olur.
Məxmirə: (əlini saxlayır, tamaşaçılara) Zibilə keçmədiy?.. (Tumsatana) Ay bacım, ay anam, dedim istəmirəm də!.. Maloçnıdı, slivoçnıdı, çox əcəb, lazımım döyül balam də-ə! (tamaşaçılara) A-a-a?!.. İşə düşmədik?.. Deyirəm, bu xarabanın heç harasında insana rahatdığ yoxdu də!.. Hayana tərpənirsən, adam çıxır, hara gedirsən, başının üstüni qara buludlar kimi alırlar. (astadan) Xörəyi də yeyəndə qorxa-qorxa yeyirəm ki, birdən onun da içindən adam çıxar!..

Məxmirəylə Tumsatan qadın danışdıqca, Xasayın gözü Tumsatanın zənbilinin bir kənarındakı, boş tum bükülülərinə sataşır. Ayağa qalxıb ehmal addımlarla arxadan Tumsatana yaxınlaşır, əlini uzadıb bükülülərdən birini çəkib cıxarır, qatını açıb eynəyini gözünə yaxınlaşdırır və oxuya-oxuya yerinə qayıdır. Sonra gözü kağızda, üzünü tutub səssiz-səssiz ağlayır.

Tumsatan: Tay niyə çığırırsan?.. Denən istəmirəm də, a?!.. Bununku lap dava-davadı ey!.. Camaatın başı xarab olub e, harda dəli var, yığışır bu xarabaya! Nə qanırlar, nə qandırırlar!.. (gözü Məxmirədə, Xasaya yaxınlaşır, astadan) Ay qardaş, yaxşı tumum var. Sən al, heç olmaya.
Xasay: (fikirdən ayılır) Nə olmaya?..
Tumsatan: (susub Xasaya baxır, qəfildən yanıqlı-yanıqlı oxuyur) Bir ayrı-ılı-ıq, bir ölü-ü-üm... heç biri olmıyeydi-i-i… (zənbildəki tumu göstərir, sirr açan tək, astadan) Deyirəm, maloçnıdı, al, peşman olmazsan.
Məxmirə: (Tumsatana) Ağəz, onun pulu var, deyirsən al?.. Görmürsən, cındırından cin hürkür?..

«Cin» sözündən səhnənin işığı dəyişir. Perronun bir tərəfinə nəhəng bulud kölgəsini andıran qaranlıq çökür. Hər üçü göyə zillənir.

Məxmirə: (dikəlib oturur, göyə zillənir) Bu nədi belə?.. Elə bil hava qaraldı?..
Tumsatan: (göyə baxa-baxa, gedir) Axşama yağış deyiblər. Mən də ondan ötrü deyirdim dayna!.. Tum çırtdayın ki, heç nə veciıza gəlməsin!..
Məxmirə: (külək vıyıltısının səsinə diqqət kəsilir) Bisimillah… Bu nə səsdi belə?..
Tumsatan: (gedə-gedə) Hələ bu nədi ki?.. Burda elə şeylər olur ki... (tamaşaçılara) yatsaız, yuxunuza da girməz!.. (çıxır)
Məxmirə: (hələ də göyə zillənib) Yo-ox, bu nədisə, elə belə məsələ deyil. Belə də hava qaralar?.. Bu tərəfdə… (sağ tərəfə yeriyib göyün üzünə baxır) göyün üzü açıqdı… (sol tərəfə yeriyib ordan göyə baxır) …bu tərəf isə zülmət qaranlıqdı... (bayquş buppultusu eşidilir)
Xasay: (səsə diqqət kəsilir, vahimə içində) Eşitdiz?.. Elə bil bayquş uladı…
Məxmirə: (Xasaya əyri-əyri baxır) Vağzalda da bayquş olar?.. Sən lap bisavadmışsan ki?!.. (səhnənin qaranlıq tərəfinə yeriyir, göyə baxa-baxa Xasaya) Bu da sənin üçün ispan dramaturqunun əsəri deyil e, ağzına gələni danışasan. Bu… (tamaşaçılara, xüsusi vurğuyla) əlamətdi!.. (yenidən göyə baxır) Nəyəsə işarədi!..

Külək uğultusu güclənir. Xasay pencəyinin yaxalığını qaldırıb titrədir.

Məxmirə: (tamaşaçılara, işgüzar tərzdə) Əslinə qalanda, Qurbanıolduğum belə əlamətdərdən iki dəqiqədən bir göndərir bizlərə də-ə. Bəs o daşqınlar, o zəlzələlər, o əcaib-əcaib xəstəliklər nədi?.. Deyir: «A bala, ayıln, nə qədər gec deyil! Bu dünya, o özünüz üçün aqurub düzəltdiyiniz pasterizovınnı həyat deyil! Bu dünya… (söx axtarır)
Xasay: (tamaşaçılara, vahimə ilə) Bura ağır imtahanlar məkanıdı!.. Görüşlər və ayrılıqlar məskənidi…
Məxmirə: (Xasaya) A-ay aton rəhmətlik. (tamaşaçılara) Amma nolsun, kimə diyirsən?.. Gör ki ya, heç qanırlar?.. Bunları zəlzələ də ayıltmadı, daşqınlar da hərəkətə gətirmədi!.. (Xasayı dümsükləyir) Zəlzələ yadundadı, alə?.. (cavab gözləmədən tamaşaçılara) Suğra xalanı… (Xasaya) …qonşumdı, yazığın övladı yoxdı, tək-tana yaşıyır fağır, kürəyimə atıb qaçıram... Yer tərpənəndə, birinci o yadıma düşdü, dedim qorxar arvad,
özümü tut je atdım aşağı... Nə isə, arvad kürəyimdə, elə tini burulmuşdum, bir də görürəm qəzet budkasının dalında iki nəfər xosunnaşırlar. O deyir, «əlli», bu deyir, «ölsən də, yüz!», o deyir «əlli!», bu deyir «ölsən də, yüz!» Baxıb görürəm, kim olsa yaxşıdı?.. Bizim başıbatmış uçaskovumuz Mirzoppa!.. (əlini əlinə vurub qaqqıldayır) Bu yanda evlər uçulur, asfaltın üstündə əjdaha boyda yarğanlar açılır, balkonlardan özünü aşağı atan kim, sabunlu-sabunlu küçəyə qaçan kim… bunlar da burda pul davası döyürlər… (qəildən sözünü kəsib göylərə) Buna Sənsən - dözürsən, ey Dözümlü!.. (tamaşaçılara, bayaqkı tərzdə) Bu mament bir dənə talçok getdi yerin altından... (sim qırılmasını andıran əcayib səs. Məxmirəylə Xasay duruxub bir-birinə baxırlar) O nə səs idi elə, hə?..
Xasay: (ayağa qalxıb ehmal addımlarla Məxmirəyə sarı yeriyir, onun yanında əyləşib xoflu baxışlarla ətrafına göz gəzdirir) Elə bil hardasa nə isə qırıldı… Ya açıldı?..
Məxmirə: (ağızucu) Olsun, prisepi açdılar. Prisepin səsini mən tanımayıb kim tanıyıcaq?.. (ətrafa göz gəzdirir) Gör bir, neçə il can çürütmüşəm buralarda?!.. (qəfildən duruxur, yerə zillənir, öz-özünə) Yoxsa, bu... (gözü yerdə, ovsunda, Xasaya) Olsun ki, bu, odu…
Xasay: (vahimə içində) Kim - o???..
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, gözü yerdə) Hə, odu, özüdü ki, var. Dayan-dayan, s-s-s… (Yeri dinləyir) Eşidirsən?..
Xasay: (vahimə içində) Nəyi?..
Məxmirə: Yeri… Bilirsən, indi o nə deyir?.. (Xasayın gözləri bərələ qalır) (tamaşaçılara, ecazkar səslə) Deyir: (ecazla) «Ey Adəm övladı, (səsi əks-səda verir) …indi sən mənim üzərimlə gəzirsən… (səsi enir, vahiməli səslə) …Sabahsa, səni mənim qoynumda basdıracaqlar… Üzərimdə səni ehtirasların və nəfsin yeyir… (yandırıcı pıçıltı ilə) …İçimdə isə səni həşəratlar və əqrəblər dağıdacaq!!!...

İşıq dəyişir. Əcaib musiqi. Xasay titrətmə tutur.

Xasay: (xoflu baxışlarla ətrafına boylanır) Siz neylədiniz?.. Burda nə baş verir?..
Məxmirə: (heç nə olmayıbmış kimi) Mən?.. Priçom tut mən?.. (tamaşaçılara) Yox, vapşe, sözün düzü, məndə belə şeylər olur. (qəfildən ovsuna düşən tək) Bax, o ki, nə haqdasa sidq-ürəkdən danışıram, həmin dəqiqə elə bil Yer hərəkətə gəlir!.. (Möhtəşəm cırıltı səsi; öz-özünə) Ya mənim başım hərlənir?.. Nə isə, uzun sözün qısası, insan - belə məxluqdu. Ölüm qapısının ağzını kəsdirməyincə, ağlı başına gəlmir. Bunlara deyən gərək: «A bala, bir ətrafınıza göz gəzdirin, görün bir, kimlərlə qalmısız?.. Hanı sizi sevən, canlarını yolunuzda fəda eləyən ata-ananız?.. Hanı bir qoşun xala-bibiləriniz, əmi-dayılarınız, topdağıtmaz qohum-əqrəbanız?.. Kimlərlə qalmısız?.. Ayılın!.. Bu dünya - manat-məzənnə dünyası, villa-mersedes dünyası deyil!.. Vallah-billah deyil!.. (qəfildən ayrı səslə) İnanmırsız deyil?.. Mən ölüm, inanmırsı-ız?..
Xasay: (xoflu baxışlarla ətrafına baxır, astadan) Mən bilirəm.
Məxmirə: (Xasaya üzünü turşudur) Nəyi bilirsən?..
Xasay: (qorxulu sirr açan tək, yarıpıçıltıyla) Hamı burdadı…
Məxmirə: (iztehzayla) Kimi diyirsən, alə?..
Xasay: (ehtiyatla) Gedənləri deyirəm. Bu dünyadan köçənləri. O biri üzə köçsələr də, bizimlə çiyin-çiyinə, göz-gözə qalanları… Hamı budu... (xoflu baxışlarla ətrafına göz gəzdirir) burdadılar… (lap yanında «dayanan» görünməz kiməsə ehtiramla astadan) Axşamınız xeyir. Bağışlayın siz Allah, bayaqdan arxam sizə oturmuşam… (qəfildən ayrı tərəfdə «dayanan» digər görünməzə) Salam əleyküm, görmədim, üzr istiyirəm… (Məxmirənin böyrünü dümsükləyir, görünməzlərdən birinə işarə ilə, qulağına) Bu, bilirsən kimdi?..
Məxmirə: (pıçıltıyla) Kimdi?
Xasay: (pıçıltı ilə) Surlakov!..
Məxmirə: (qaş-qabağını tökür) O kimdi elə?..
Xasay: Keçmiş partiya silahdaşımdır. (kimlərəsə eşitdirən tək, ucadan) O gün, elə təsadüfən yolum Fəxri Xiyabandan düşmüşdü. Bir də gördüm, əynində qara kostyum, döşündə deputat nişanı bir adam asta addımlarla mənə sarı gəlir…
Məxmirə:Fəxri Xifabanda nə itün azmışdı?
Xasay: Heç, elə-belə gəzişirdim özümçün.
Məxmirə: Gəzişirdün?.. Qəbiristannığda da gəzişəllər alə?.. Başuva yer qəhətdi?..
Xasay: Bilirsiz, orda mən həmişə özümü… necə deyim, keçmiş illərdə hiss eləyirəm. Axı hamı ordadı?!..
Məxmirə: Kim alə?
Xasay: (xəyala dalır) Mironov, Meranaşvili, Surlakov, Amanzadə…
Məxmirə: Bisimillah, bu nə adlardı?!..
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, xəyala dalır) Bir vaxtlar bir yerdə işləmişik, üzümüz-gözümüz öyrəşib. (kövrəlir) Onlarsız çətindi...
Məxmirə: (əlini Xasayın çiyninə qoyur) A bala, ağluvı başuva yığ, sənin xiyabanda nə ölümün var? Ahıl adamsan, biri böyründən çıxıb «pıqq!» eləyər, orda qalarsan. (göy gürültüsü eşidilir, başını qaldırıb göyə zillənir, üzü işıqlanır) Olsun ki, yağış yağacaq. Yol üstə yağışın yağmağı yaxşı əlamətdi. İnşa Allah!.. (qəfildən Xasaya) Bu sözün mənasını bilirsən, alə?.. (Xasay döyükmüş halda başını yelləyir) Uşağlığda, məktəbdə inşa-zad yazmamısan?..
Xasay: Yazmışam. (başını aşağı salır) Elə sonralar da… o yolla getdim…
Məxmirə: Hansı yolla? İnşaatçı oldun?..
Xasay: (başını aşağı salır) Yox, yazıçı oldum…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Yazıçı?.. (Xasayı başdan-ayağa süzür, iztehzayla) İndi demək, sən yazıçısan da, hə?.. (Xasay kədərlə başını tərpədir) Ol da, nə deyirəm?.. Burda nə itun azıb, olmaya, sən də mənim kimi...
Xasay: (uzaqlara zillənir, kədərlə) Məni bura zaman gətirib.
Məxmirə: (Xasay baxan səmtə boylanır) Zaman?.. O kimdi?..
Xasay: (kədərlə) Bir kimsəyə rəhmi gəlməyən zalım çərxi-fələk. (gözləri yol çəkir) Bir vaxtlar mən də sizin kimi məşhur idim. Kitablarım əl-əl gəzirdi…
Məxmirə: (əl sumkasının içində nə isə axtarır) Sora noldu, pişiy asqırdı?..
Xasay: (başını aşağı salır, qəhərlə) Sonra belə məlum oldu ki… (qəhərdən boğulur, danışa bilmir) …belə məlum oldu ki…
Məxmirə: Yaxşı tay, ürəyim çəkildi!..
Xasay: …bütün zəhmətim… gecələrlə sübhəcən yazıb yaratdıqlarım… əsərlərim… (qəfildən coşur, tamaşaçılara) Cild-cild əsərlərim… sən demə… sən demə… (cibindən, bayaq zənbildən götürdüyü əzik kağız parçasını çıxarır və əli titrəyə-titrəyə Məxmirəyə uzadır)
Məxmirə: (kağızı Xasayın əlindən alır, höccələyə-höccələyə oxuyur) …zə-fər yü-rüş-lə-ri… (üzünü turşudub Xasaya baxır)
Xasay: (pərt) Bu, mənim erkən yaradıcılığımdandı. Sonralar mən mövzu dairəmi genişləndirdim. (tamaşaçılara, müəllim təbiri ilə) O dövrlər ədəbiyyat dövlət ideologiyasına xidmət edirdi. Xalq kütlələrinin maariflənməsi üçün müvafiq məzmunlu və ideya istiqamətli əsərlər ortaya qoyulmalıydı. (qəfildən susub qorxa-qorxa Məxmirəyə baxır.) Xalqlar dostluğu, sosializm yarışları, əmək və zəhmət adamlarının portretləri… (səsi getdikcə enir)
Məxmirə: Onu bildik. Deyirəm, yəni indi niyə bu gündəsən?.. (əli ilə onun üst-başına işarə edir)
Xasay: (pərt hərəkətlərlə üst-başını sahmana salaır) İndi mən də, əsərlərim də… (çiyinlərini çəkir) belə çıxır ki, daha heç kimə gərək deyilik… (tamaşaçılara) Zaman dəyişdi, nə xalqlar dostluğu, nə əmək qabaqcıllarının portretləri heç nəyə gərək olmadı. Dedilər «zamanı ötüb».

Xasay burun yaylığını çıxarıb gözlərinə basır, qəfildən gözü perronun kənarında dayanan Nəzarətçiyə sataşır. Özünü yığışdırıb nizamlı addımlarla əks çıxışa sarı addımlayır.

Məxmirə: (Xasaya) A-a?!.. A bala… Hara?.. (Xasay çıxışa sarı addımlayır) A gədə!.. (özünü Xasaya yetirib qolundan yapışır, skamyanın yanına sürüyə-sürüyə) Sən nə oyun çıxarırsan, alə?.. (skamyaya salır, Xasayla üzbəüz dayanıb əllərini belinə vurur) İstəyirsən yenə arabaya qoyub aparsınlar səni?..
Xasay: (gözü Nəzarətçidə, əlini mədəsinin üstünə qoyur) Özümü nə isə birdən-birə yaman pis hiss elədim. Yağışdan əvvəl həmişə belə olur...
Məxmirə: O göstərdiyin - mədədi. (keçib Xasayın yanında oturur) Acsan, qarnın da ona görə ağrıyır. (yol çantalarından birini skamyanın üstünə qoyub açır, içindən, cığara torbaya yığılmış yumurtaları çıxarır)
Xasay: (gözləri böyüyə-böyüyə kəkələyir) Yox-yox, mən ac deyiləm… Qəti surətdə ac deyiləm! Sizə and içərəm ki…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, yumurtaları bir-bir skamyanın taxtasına vurub sındırır və səliqə ilə soymağa başlayır) İndi səni yedirdim, gör ki ya, bir yerin ağrıyır, ya yox!.. (tamaşaçılara) Yolunku budu da!.. Klassika!.. (soya-soya ləzzətlə burnunu çəkir) Hə, onu deyirdim axı...

Nəzarətçi ədəbli addımlarla perrona daxil olur. Bir müddət onları görmürmüş kimi, perronu gəzib dolanır, skamyaların altını, saat və işıq dirəklərinin vəziyyətini əl fənəri ilə yoxlayır. Qatarların hərəkət cədvəlinə yaxınlaşır, cibindən çıxardığı iri yaylıqla cədvəlin şüşəsini səliqəylə silməyə başlayır.

Xasay: (gözü Nəzarətçidə Məxmirənin böyrünə qısılır, kəkələyə-kəkələyə) O gün mən b-burda… b-beləcə d-dayandığım... tfu, oturduğum y-yerdə… bir də gördüm, bir nəfər… B-belə hü-hündürboy adam… əynində də d-dəmiryolçu uniforması…
Məxmirə: (gözü Nəzarətçiyə sataşır, yumurtaları soya-soya dirsəyi ilə Xasayı dümsükləyir, astadan) Bu kimdi, alə?..
Xasay: (qorxu içində Məxmirənin qulağına pıçıldayır) Bu, odu!!..
Məxmirə: Kim - o?.. (çönüb Nəzarətçini başdan-ayağa süzür)

Xasay lal işarələrlə Məxmirəyə nə isə başa salmağa çalışırsa da, Məxmirənin üzü dəyişmir.

Xasay: (yandırıcı pıçıltıyla) U-uni-for-ma!.. N-nə-zarət-çi!..
Məxmirə: (üzünü turşudur) Nəzarətçi?.. Püf-püf-püf!.. Nəzarətçi kimdi, alə?.. Bunların direktoru məni görəndə mil dayanır, bu nə karədi ki?!.. (tamaşaçılara) Deyirəm, bu camaatın başı lap xarab olub. Hərə özündən bir naçalnik düzəldib! Bunlara deyən lazım: «Bu dünyanın… (barmağıyla göyləri göstərir) bir naçalniki var! (Nəzarətçinin hərəkətlərinə göz qoyur, astadan) Bunun baz-burutuna bax da!.. (Nəzarətçiyə) A bala!.. (Nəzarətçi onu eşitmirmiş kimi, cədvəlin şüşəsini daha səylə silməyə davam edir) Ay yoldaş!..
Nəzarətçi: (qanrılıb Məxmirəni indicə görürmüş kimi, ədəbli addımlarla skamyaya yaxınlaşır, diktor təbiri ilə) Axşamınız xeyir, hörmətli tamaşaçı… tfu, sərnişinlər!..
Məxmirə: (Nəzarətçini şübhəli nəzərlərlə başdan-ayağa süzə-süzə) Abatun xeyir. Bizi axtarırsan?..
Nəzarətçi: (özünü itirirsə də, çaşqınlığını biruzə vermir) Xeyir xanım, sizi niyə axtarmalıyam kin? Boynuma düşən vəzifə borcumu yerinə yetirirəm.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Vəzifə borcunu?.. Şüşəsilənsən? (Nəzarətçi duruxur) Deyirəm, yəni buraların təmizliyinə sən baxırsan?..
Nəzarətçi: (çaşqın) Yox, niyə kin?!.. Onu mən… (söz axtarır, qəfildən saxta səmimiyyətlə) Bu, mənim daxili ehtiyacımdır.
Məxmirə: (yumurtadan dişləyir, iztehzayla) Nədi sənin daxili ehtiyacın, şüşə silmək? Başuva iş qəhətdi?..
Nəzarətçi: (qəfildən kövrəlir) Yox, mən… (tamaşaçılara) Bu, mənim ağır uşaqlıq illərimdən yadigar qalan köhnə vərdişimdi. Elə nə görürəm, silib təmizləyirəm, əlimin altına nə keçir, tozunu alıram, parıldadıram... (qəfildən coşur, tamaşaçılara) Bu, elə bir maniakal-depressiv haldır ki…
Məxmirə: (üzünü turşudur) Manyaksan?..
Nəzarətçi: (pərt) Xeyr xanım, siz məni düzgün başa düşmədiniz. Mən sadəcə... (başını aşağı salır, süni kədərlə) Axı mən uzun müddət yetimçilik çəkmişəm?!.. Evin hər işi mənimlə olub. (süni kədərlə) Şüşə də silmişəm, döşəmə də süpürmüşəm, yeri gələndə, lap… (qəfildən təsirlənir, səsi titrəyir) …tualetləri də…
Məxmirə: Yaxşi tay, ürəyimiz bulandı!.. (kənara astadan) Niyabəd köpəyoğlı!.. (Nəzarətçini bir də başdan-ayağa gözdən keçirə-keçirə) Amma belə nə isə gözüm su içmir də, sənnən. Elə bil səni hardasa görmüşəm… (xatırlamağa çalışır) Hansısa kinoda... Ya türməyidi, haraydı?.. (fikrə gedir) Heç cür yadıma sala bilmirəm də indi…
Nəzarətçi: (qulaqlarını çəkir) Allah eləməsin, siz nə danışırsız, ay xanım?!.. Türmə nədi, zad nədi?.. Mən hələ lap uşağlıqdan… E-e-e… gör haçannan burda işləyirəm. Demək olar, buralarda böyümüşəm. 14 yaşımdan dispecçer köməkçisi olmuşam, bir bölük yetim bacı-qardaşımı saxlamışam.
Xasay: (Məxmirəni dümsükləyir, vahimə içində pıçıldayır) Bu, odu!!!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, Nəzarətçiyə) Ax vot ono şto?!.. Papa Terez!..
Nəzarətçi: O nədi elə?..
Məxmirə: Deyirəm yəni malades də!.. (Nəzarətçi başını aşağı çalıb utancaq sükutla susur. Məxmirə qollarını qoltuğuna vurub Nəzarətçini süzməyinə davam edir. Bir neçə an üçü də susurlar.) Hə, nolsun indi?..
Nəzarətçi: (başını qaldırır) Nə nolsun?..
Məxmirə: Diyirəm, yəni niyə dayandın?
Nəzarətçi: (çaşqın) Dayanmıyım?..
Məxmirə: (tamaşaçılara) Zibilə keçmədiy?.. (Nəzarətçiyə) Deyirəm, yəni yeri get işinə, gücünə də, a-a?!..
Nəzarətçi: (özünü itirir) Gedim?.. Nə deyirəm, gedim də. Yaxşı, sağ olun, çox sağ olun. (geriyə çönüb gedə-gedə) Allah razı olsun.
Məxmirə: (gözü Nəzarətçidə, Xasaya) Bura bax, sən bilərsən, bu kimdi belə?..
Xasay: (pıçıltıyla) Siz neylədiz?..
Məxmirə: Neylədim?..
Xasay: (vahimə içində) İndi o, bizi rahat buraxmayacaq!
Məxmirə: (üzünü turşudur) Kim, alə, bu?..
Xasay: Siz onu tanımırsız. Kim olduğunu da bilmirsiz. (həyəcanla) O… o, nəzarətçi deyil!
Məxmirə: Nəzarətçi deyil?.. Bəs kimdi?..
Xasay: (nə isə demək istəyirsə də, ürək eləmir) Yox, mən qorxaq deyiləm. Cinə - şeytana da inanmıram!.. (səsi enir) Daha doğrusu inanmırdım…
Məxmirə: (tamaşaçılara, astadan) Bu da xarab çıxdı. Bunun da axırına çıxıblar uje. Təəccüblü deyil. (kövrəlir, özünə işarəylə) Budu, bu boyda insan məhv olur gözlərinin qabağında. (xüsusi vurğuyla) İnsan qalsın bir yana, sənətkari!.. O sənətkar ki, bütün həyatını fəda elədi sizin üçün!.. (səsi enir, yazıq-yazıq) Bəs siz neylədiz?..
Xasay: (hələ də Nəzarətçinin ardınca baxa-baxa) …Buranın nəzarətçilərini yaxşı tanıyıram. Onların forması ayrı cür olur…
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan) Mənə verdikləri qiymətə bax!.. (Xasay nə isə demək istəyirsə də, onu kənara itələyib əsəbi hərəkətlə çemodanlarda eşələnir, hansı birininsə içindən, güllü yaylığa bükülmüş, iri ölçüdə qırımzı, məxmər üzlü diplomu çıxarıb iyləyir) Püff!! Nöüt iyi verir!.. (diplomu o üz-bu üzə çevirir, kədərlə) Bu da bunların mənim qırxillik yaradıcılığıma verdikləri qiymət!.. Balaca deyil ki, stolun sirtməsinə soxub gözdən itirəsən. Buetə də qoymağ olmur ki, (diplomun qatını açıb çemodanların üstündə qoyursa da, diplom aşır) aşıb qab-qacağı sındırar…

Xasay heyrətlə Məxmirənin hərəkətlərini izləyir. Məxmirə diplomu səliqə ilə büküb əvvəlki yerinə qoyur, içi pal-paltar dolu çemodanın qapağını ha basırsa da, qapaq bağlanmır. Onda o, bütün ağırlığını çemodanın üstünə salıb oturur və axır ki, qapağın ağzını kilidləyir.

Məxmirə: Andıra qalasan a!.. (keçib yerinə əyləşir, nəfəsini dərir) İnsanı bu günə salarlar?.. Gör iş nə yerə yetib ki, güzgüdə gözüm özümə sataşanda deyirəm: «Sən kimsən e, vapşe?!..»

Məxmirə susur. Ortaya ağır sakitlik çökür. Hardansa yaxından asta-asta yola düşən qatar təkərlərinin səsi eşidilir. Xasay pərt-pərt dırnaqlarını didişdirir. Uzaqdan qatar fitinin səsi eşidilir. Məxmirə fitə diqqət kəsilir, qolunu çirmələyib saatına baxır. Sonrakı dialoqlar, demək olar ki, paralel gedir.

Xasay: (kədərlə) Sizi yaxşı anlayıram. Mən də küçlərlə dolaşanda… gözüm vitrinə, ya pəncərə şüşəsinə düşən əksimə sataşanda öz-özümə deyirəm: «Xasay?!..» (qəfildən kövrəlir, qəhərlə) «Xasay Niyazoviç, bu, sənsən?!..»
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, onunla paralel tamaşaçılara) Nolar?!.. Buna da dözərik! Allaha çox şükür, öyrəncəliyik. Aclıq da görmüşük, qıtlıq da, belə soyqırım da!.. Amma tay hər şeyin də əndazəsi var axı, ay başınıza dönüm... (qəfildən gözlərini yumur, əlini qulağının dibinə qoyub segah üstündə oxumağa başlayır. Hardansa, onun oxusunu müşayət edən tar səsi eşidilir)
Dedi könlüm mənə ki, hər şeyin əndazəsi va-ar…
Etmə sən qəlbə xəya-anə-ət
Çün, onun da gizli bir sevdası va-ar…
Yar əman-əman-əman…
Ey dad - ey dad ey, da-a-au-ud…
Xasay: (duruxur) Davud? Davud kimdi?.. Burda mən nə isə xoşagəlməz bir hadisə duyuram… (əlini sinəsinə qoyur, vahimə içində) Ürək döyüntülərim yenə zəifləyir. (Məxmirəyə) Axı mən serdeçnikəm!..
Məxmirə: Hə nolsun?.. Mən də peçonoçnikəm. Gör ki, ya, qorxuram?.. (tamaşaçılara) Bax, o işığa kor baxım ki... (qəfildən gözlərini tutub bağırır, teatral pafosla) Heyhat!!! Gözlərim!!! (Xasay diksinib ayağa sıçrayır, Məxmirə ayağa qalxıb kor adamın hərəkətləri ilə bolşluğu yoxlaya-yoxlaya, yeriyir, qalın kişi səsi ilə) Eyvah!! İşıqlı dünya!!! (qəfildən coşur, harasa uzaqlara)
Əlvida, ey Günəş, ey odlu səma!..
Bir daha açılmaz nurlu sabahlar!
Bir daha görünməz gül üzlü bahar!…
Xasay: (özünü Məxmirəyə yetirib qolundan tutur, təşvişlə) Siz… sizə noldu???..
Məxmirə: (dikəlib gözlərini açır, astadan) Nə var alə, nolub?..
Xasay: (həyəcan içində tövşüyür) Sizin gözləriniz...
Məxmirə: (astadan) Sənün heç bayırlığın yoxmuş ki?!.. (qalib addımlarla keçib yerinə əyləşir, soyulmuş yumurtalarndan birini duzlayıb yeyə-yeyə) Gəl otur, tikən yarımçıq qalıb. Bilmədin, hansı əsərdəndi?.. «Korun əfsanəsi» - nnəndi də.
Xasay: (zorla udqunur) Korun??.. (xatırlamağa çalışır) Klassikadandı?.. (ehmal addımlarla yeriyib Məxmirənin yanında əyləşir, yadına salmağa çalışır) Yadıma gəlmir... Olsun ki, maarifçilərdəndir. (Məxmirə yumurtanın birini duzlayıb onun ovcuna basır, Xasay yumurtanı həvəssiz halda çeynəyir)

Məxmirə susub fikrə gedir, yumurta yeyə-yeyə ayaqlarını yerdən ayırır, havada yellədə-yellədə bir müddət çəkmələrinə baxır. Göy gurultusu eşidilir. Xasay, çənəsini saxlayıb göyə zillənir.

Məxmirə: (gözaltı Xasayın yeməyinə baxa-baxa ağzının içində) Bədbəx oğlu... səni də analar doğub… yuxusuz gecələrlə keşiyini çəkib… (yumurtanın o birini də ağzına basır, dolu ovurdlarla bərkdən)
Ay mənim ipək balam… (Xasay dik atılır, tikəsi boğazında
qalır) Bununmuçun böyütdü anan səni?..
Ağuşunda gecələrlə səhərləri bəklədi?.. (dilinə dolaşan iri tikəni zorla udub səsini bir ton da yüksəldir)
Nə bileydim, nə bileydim mən - fəqir
Ruzigarın yazdığı bu zor hökmü?.. (qəfildən susur, öz- özünə)
«Zor» idi, ya «zır» idi?.. (yadına sala bilmir və şeri deməyə davam edir)
Bilsəydim çi, əgər mən...
Xasay: (qəfildən coşur, dolu ovurdlarla)
…Taleyin bu yazdığı
Min cür ağrılı, paslı,
Vətən nişanəsini!..
(ardı yadından çıxırsa da, özünü o yerə qoymur və qoşur ) Bilmək gərək əslini!.. (susub çeynəməyinə davam edir)
Məxmirə: (Xasaya sarı çönür, qoçusayağı) Noldı?..
Xasay: Nə noldu?..
Məxmirə: Nəyin «əslini»?..
Xasay: (pərt halda yumurtadan dişləyib ehtiyatla çiyinlərini çəkir, astadan) Olsun ki… vətənin…
Məxmirə: Olsun ki?!.. (Xasayı əyri-əyri süzür) Vətənin də əsli olar, alə?!.. (tamaşaçılara) Bu da bunun sözü. (bir müddət ikisi də yumurta yeyə-yeyə dinməz-söyləməz tamaşa zalına baxırlar. Məxmrə qəfildən Xasaya sarı əyilir, astadan qulağına) Yaxşı tay!.. Görürəm mənim adamımsan. Bircə sənə deyirəm: (pıçıltıyla) Mən - oyam...
Xasay: (duruxur, Məxmirəyə dəhşətdən böyümüş gözlərlə baxır) O?.. (yediyi tikə boğazında qalır, çeçəyib öskürür, ovurdlarını tutan yumurtadan boğula-boğula, daha dəhşətlə) O???..
Məxmirə: İraq olsun… (Xasayın kürəyini döyəcləyə-döyəcləyə) Adə, öldün ki?!..
Xasay: (həyəcanla) Demək… demək siz bayaqdan məhz bunün üçün məni sorğu-suala tuturdunuz?.. Mənsə… (qəfildən ayılır, tamaşaçılara) Dayanın, mən nə danışıram?!.. (Məxmirəyə məhrəm nəzərlərlə baxır) Siz zarafat edirsiz...
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bunun kitabı bağlanıb. Mən deyəndi: axırına çıxıblar. (Xasaya baxıb dərdli-dərdli içini çəkir və növbəti yumurtanı soymağa başlayır)
Xasay: (pərt) Mən… ümumiyyətlə, mən beləyəm, lap uşaqlıqdan beləyəm. Hər şeydən ehtiyat edirəm, hər şeydən halım dəyişir… (çiyinlərini çəkir) Allah belə yaradıb. (səsi enir, sirr açan tək, tamaşaçılara) Amma bir dəfə burda, deyəsən elə bu skamyada idi… oturub eyni ilə belə bir yumurtanı yediyim yerdə bir də gördüm bax, buramdan… (əlini sol qabırğasının altına qoyur, tamaşaçılara) elə bil səs gəldi…
Reproduktordan səs: Diqqət-diqqət! (ağzındkı tikə Xasayın boğazında qalır, o boğula-boğula öskürməyə başlayır.) Həştərxan-Bakı qatarının qəbulu iki saat gecikir. Əlavə məlumat üçün üçüncü perronun birinci mərtəbəsində fəaliyyət göstərən məlumat bürosuna yaxınlaşa bilərsiniz… Diqqət-diqqət…
Məxmirə: (Xasayın kürəyini var gücü ilə döyəcləyə-döyəcləyə) Bunun da bu gic-gic məlumatdarından cana yığıldıq da!.. Səsi özünə xoş gəlib, bədbəxt qızının!.. Neyləsin, oturub o quş damı boyda otağında, dünyadan xəbərsiz... (ağzındakını çeynədiyi yerdə qəfildən qıvrılıb Xasayın yaxasından yapışır, opera səsi ilə oxumağa başlayır) Da-yanı-ı-ın -dayanı-ı-ın!!! (yumurta Xasayın boğazında qalır)
A-yaq saxlayı-ı-ı-n!..
Əgər qüssədirsə alın yazımı-ız,
Onda ləngimədən biz uduzarı-ı-ı-ız...
(Xasay vahimədən bərəlmiş gözlərlə ona baxır. Məxmirə qəfildən ayağa sıçrayır, uzaq boşluqlara şeirlə) Haydı igidlərim, haydı meydana!.. (susur, öz-özünə astadan) Yox, qarışdırdım… bu, “Javanşir”- dəndi... (yadına düşür) Hə!.. (havaya atılır, ehmal addımlarla aradan çıxmaq istəyən Xasayın qabağını kəsir, qulağına sarı əyilərək astadan)
Lorensi, Lorensi, Layerti çağır...
De ki, təhlükədir bu gecə yarı,
Dəniz səyyahını yuxuda görmək...
(Xasay onun əlindən sivişib qaçmaq istəyirsə də, Məxmirə imkan vermir, şeirin ardını Xasayın qulağına birnəfəsə deyir)
De ki, yubammasın, onadır ümid…
Yox, əgər yetməzsə, məhv olar igid!..
(roldan çıxır, nəfəsi təngiyə-təngiyə Xasaya) Hə, necədi?..
Xasay: (boğazına ilişən tikəni zorlu udur, üzrhaqlıqla) Zənnimcə… Əgər səhv eləmirəmsə, dediyiniz bu monoloq Şekspirdəndi. Amma tam Şekspir deyil. Lakin həm də… elə bil Şekspirdi… (çaşqınlıq içində tamaşaçılara baxır.)
Məxmirə: (Xasayın qolundan tutub skamyaya sarı aparır, onu bayaqkı yerinə oturdur. Girdiyi rolun ehtizazından yerində dayana bilmir, fərəh və çılğınlıq dolu baxışlarla ətrafında nə isə axtara-axtara, o yan-bu yana var-gəl edir.) E-eh, hələ bu nədi ki?!.. Vaxt var idi, Cülyettanın monoloqunu deyəndə, bütün zal ağlaşırdı!.. (səhnənin ortasına yeriyir. Xasay onun yenidən nə isə eləcəyini hiss edib ayaqlarını qarnına yığır. Məxmirə başını aşağı salıb bir anlıq susur, qəfildən başını cavan qız üzü ilə qaldırır, cingiltili səslə)
Əzizim Romeo, bil ki, səni mən,
Yuxularımda da belə görürəm...
Əsli nəcabətli, qılınclı-qıvraq,
Atların üstündə dik duran qoçaq!..
Dayəmə demişəm, o qoçaq sənsən!
Bunu kim bilməsə, sən ki, bilirsən?!.. (tamaşa zalının alqış əsələri eşidilir. Məxmirə baş əyir) Sağ olun… çox sağ olun…
Xasay: Axı bu, o deyil?!.. Orda belədir: (ilhamla)
Romeonun yuxuları məni səsləyir…
Mənsə ona sarı yüyürən çocuq… (çaşıb dayanır, xatırlamağa çalışır) …yox, deyəsən mən də qarışdırdım…

Əcaib musiq... İşıq enir. Xasay dik atılıb ehtiyatla ətrafına boylanır. Nəzarətçi səhnənin arxasından çemodanlara zillənib.

Reproduktordan səs: Diqqət! Diqqət!.. (Xasay diksinir, az qalır skamyadan yerə yıxılsın) Vətəndaş sərnişinlər! Perronlarda gigiyenik qaydalara riayət edin!.. Su və limonad şüşələrini, dondurma və konfet kağızlarını perronlarda qoyulmuş xüsusi zibil qutularına atmanız xahiş olunur!.. (elanın ardınca reproduktordan da həmin əcayib musiqi səslənir)
Məxmirə: (çemodandan çıxardığı tüklü yelpiklə üzünü yelləyir, tamaşaçılara) Verdikəri mahnıya bax da!.. (reproduktora sarı bərkdən-bərkdən) Niyabəddiyivüz öz başuvuzda çatdasun elə!.. (tamaşaçılara) Camaat yol üstədi, bu da bunların qanacağı! Bu, lap «Səfillər»in letmotivini xatırlatdı…
Xasay: (gözləri bərələ qalır) Leytmotiv???.. Siz nə danışırsız, o ki, nəsr əsəridi?!..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, qoca qarı roluna girir, ayağa qalxır, avazla)
Siz ey, küçələrə qonan səfillər!..
Elə bilməyin ki, «dünya» deyilən,
Bir bu göz oxşıyan mənzərələrdi!..
Dünyalar sultanı, şahlar sarayı,
Sizin qəlbinizin beşiyindədi!
(ağzının içində öz-özünə) Ya «deşiyindədi»?.. Vopşim, nə isə… (dikəilb burnunu çəkir, harasa, uzaqlara zillənir, acı kədərlə) E-eh, bu məmləkətdə sənət - uzundraz, yöndəmsiz güldan kimi bir şeydi. (qanıqara) O güldan ki, ayda-ildə bir dəfə gərəyin olur… o da kimsə, hansısa münasibətləsə sənə gül gətirəndə. Qalan vaxtlarsa…(səsi enir, narazı baxışlarla ətrafına baxır) …əl-ayağa dolaşmaqdan savayı ayrı bir işə yaramır…
Reproduktordan naməlum
kişi səsi: Mən sənsiz uçarammı?..
Qol açıb qaçarammı?..
Qanadsız bir quşam mən…
(səs enir) Vağzala qonmuşam mən…
Məxmirə: (duruxur, Xasaya) O kimidi alə, səndün? (Xasay vahimə içində başını
yelləyir) Olsun xəttə radio düşüb.

Perrona, əlində iri bloknot Nəzarətçi daxil olur. Xasay Nəzarətçini görən kimi yerindən sıçrayıb skamyanın arxasında gizlənir.
Nəzarətçi, divardan asılmış cədvəlin qarşısında dayanıb, bir müddət ordan bloknotuna nələrsə qeyd edir, sonra boş relslərin üzərinə əyilib harasa uzaqlara, sonra skamyanın böyür-başına yığılan çemodanlara zillənir.

Nəzarətçi: (ayrı səslə tamaşaçılara) Ayə, bunnar haçağ adam olacax?!.. (guya Məxmirəni indi görür) A bajı, vaxtuuza çox qalıbsa, veş-vüşüüzü saxlama kamerasına təhvil verin! Sizə məsləhətim budu. O qədər bu yerrərdə... (casus baxışları ilə Xasayı süzür) …avara-uvara dolaşır kin...
Məxmirə: (Nəzarətçini tərs-tərs süzür, qoçusayağı) Qoxma, bizimkilərə heç nə olmaz!.. Yiyəsi ölməyib! Bir də vaxta hələ var. (uzaqlara işarəylə) Bizim qatar ode-ey dayanıb orda, pəncərələri qaranlıqdı hələ... (tamaşaçılara, astadan) Belə vələdüznaları gözlərinin içindən tanıyıram da!.. İndi bu nə istəyir, gəl başa düş də!.. Bununkı odu ki, yerə yıxıb (göstərir) ağzını cırasan!
Nəzarətçi: (harasa kənara baxa-baxa gizli narahatçılıqla) Hə-ə, onda demək, olsun kin, sizinki ikinci xətdən yola düşür. (çönüb cədvələ sarı boylanır) Özüdü ki, var: Mesrobabad! (təəccüblə) Amma vaxtııza bir elə də qalmıyıb. Bə niyə minmirsiz?.. Nəyi gözləyirsiz?..
Məxmirə: (skamyanın kürəkliynə yayxanır) Kefimizə belə düşüb! Bir də ki, (ayağa qalxıb qarnını qabağa verə-verə Nəzarətçinin üstünə yeriyir, onun rezin boğazlıqlı xidməti qalstukunun ucundan tutub aşağı dartır və buraxır. Qalstuk Nəzarətçinin boğazına çırpılır.) …tünlüyü sevmirəm qədeş də!.. Qoy, hamı minsin, rahatlansun... (relslərə işarəyələ) Ode-ey, ona bax, gör nə vurhavurdu?.. (vağzal səsləri eşidilir, görünməyən qatara sarı qışqırır) Ay uşağ!.. Nolub, nə xəbər?.. Onsuz da hamınız gedəcəksiz!.. Burda qalan olmayacaq!.. Zalım uşağı, gör nə vay-həşirdədilər e-e!.. Elə gedirlər, elə bil daha geri qayıtmayacaqlar… (Xasayın böyrünü dümsükləyir) Bu saat yerbəyer olub bağlamalarını açıblar uje. (üzünü turşuda-turşuda) Katletin iyi aləmi başına götürüb!.. Püf-püf-püf!.. (tamaşaçılara) Mənim də ki, əzəldən… (Nəzarətçiyə) lap belə bağça vaxtlarından a-a-a, katletdən zindeyi zəhləm gedir də… (qəfildən nə isə xatırlayıb dikəlir, Nəzarətçiyə zillənib astadan) Dayan e… sluçaynı, sən vtaroy paralelnidəki bağçaya getməmisən?..
Nəzarətçi: (tələsik addımlarla uzaqlaşa-uzaqlaşa) Baxın da xanım, özuuz bilən məsləhətdi. Amma çox da ləngimiyin. Buralarda vaxt yaman tez ötür. (çıxhaçıxda qəfildən ayaq saxlayır, geriyə çönüb Məxmirəyə) Bağça da kin… mən çox bağçalarda olmuşam. (qəfildən xof dolu oynaq səslə oxuyur) Hara baxsan, gül-çiçəkdir, bağça-bağdı-ı-ı-ır bəh-bəh!.. (səhnədən çıxırsa da, pərdənin arxısından boylanaraq, mahnının ardını oxuyur) Qəşəngdir, bəh-bəh, gözəldir bəh-bəh!.. (gözdən itir)
Məxmirə: (Nəzarətçinin ardınca baxa-baxa) Bunun başı xarabmış ki?.. (fikirli halda Xasaya) Bu kişini mən hardan tanıyıram?.. Amma heç cür yadıma sala bilmirəm də hardan…
Xasay: (Nəzarətçinin ardınxa baxa-baxa, xoflu) Bu vağzal nəzarətçiləri adamı görən kimi elə nə isə istəyirlər. (ah çəkir) Dəhşətdi dəhşət…
Məxmirə: (qəfildən botsmansayağı hırıtıyla Xasayın kürəyindən necə ilişdirirsə, o biri az qalır üzü üstə yerə yıxılsın) Mənim adamımsan! Diyirəm axı, niyə o dəyqə quşum qondu sənə?..
Xasay: (xoflu) Quş?.. Siz «quş» dediniz?..
Məxmirə: (yumurta soya-soya) Alə, məcazdı da, məcaz!.. (soyduğu növbəti yumurtanı Xasayın ovcuna basır, tamaşaçılara) Vağzaldı, qatardı, bularınkı yumurtadı!.. Nə isitməy lazımdı, nə də katlet kimi iyi aləmi bürüyür... (qəfildən nə isə yadına düşür, üzü işıqlanır, dolu ovurdlarla xəyala dalır) Bax, günlərin bir güni eynilə beləcə, rəhmətdiy Mustafa bəynən yumurta yimişəm. O da yumurtanı bax, toçnı belə soyurdı, mənə: «ye, qızım, utanma…» - deyirdi… Mən onda… (tikəsi boğazında qalır, çeçəyə-çeçəyə öskürür deyə, dedikləri anlaşılmır) … bax, onda da eynilə beləcə… eyni ilə bu cür… (qəfildən harasa, yuxaı) Allah sənə rəhmət eləsin, müəllim!.. (bağlamadan ayrı yumurta çıxarıb sındırır skamyanın taxtasına vura-vura) Bığlarını da... (göstərir) …bax belə eşirdi. Barmaqları da... Ay allah!.. Elə bil qız barmaqlarıydı!.. İncə, zərif... Dedi mənə ki, (müəllim təbiri ilə) “qızım, nə oxuya bilərsən?» (yazıq-yazıq) Nəcib insan idi, rəhmətlik. Hər sözi brilyant idi, brilyant!.. Dedim: «Bildiyimiı oxuyum, məllim?..” Dedi: ”Oxu.” Mən də... (qəfildən əlindəki yumurtanı bağlamaya atıb ayağa qalxır, əllərini 50-ci illərin müğənniləri kimi ovuc-ovuca daraqlayıb opera səsiylə oxumağa başlayır.)
Atamızdır, anamızdır Rizayev! Rizayev!
Şanlı, böyük, doğma, əziz Rizayev! Rizayev!
Xasay: (dolu ovurdlarla mat-məəttəl Məxmirəyə baxır) Rizayev kimdi?..
Məxmirə: (burnunu çəkir, keçib yerinə oturur, bağlamasını dizlərinin üstə qoyur) Rəhmətlik Əşrəf müəllim… Treti paralelnidəki detdomun müdiri. Allah rəhmət eləisin, yaxşı kişiydi. Bisavad olanda, nolar? Bax, o rəhmətlik də insan adam idi. Bizi, nolur-olsun a, ac qoymazdı. Heç nə də olmayanda, mannını tavaya atıb bir qovurtdurardı, bir qovurtdurardı, ətrinnən ürəyimiz xarab olardı... (yerini rahatlayır) E-eh, ötən günə gün çatmaz… (Xasaya) İndi hələ nə oxudum ki?.. İndi daha əvvəlki kimi oxuya bilmirəm. (yumurtadan dişləyib yeyə-yeyə xəyala dalır) Amma onda… Onda istəsəydim, lap opera müğənnisi olardım. Əslinə qalanda, mən elə opera müğənnisi olmaq istəyirdim axı?!.. (qəfildən ayağa sıçrayır, ha tərəfindənsə sivirib çıxardığı tüklü yelpiyi ilə üzünü bağlayıb səhnə boyu Karmensayağı ədalarla gəzişə-gəzişə oxumağa başlayır. Onu müşayət edən möhtəşəm simfonik orkestrin musiqisi eşidilir. Xasay çaşqınlıqdan skamyadan yerə yıxılır.) Minyobassorino-o-o telbassa!…
Santa Mariya sorronto-o-o!..
Suekostra-a-a!.. Suekostra-a-a!
Dure massa!!!

Məxmirə oxuduqca coşur, çemodanların hansındansa çıxardığı uzunətəkli Karmen yubkasını əyninə taxıb səhnə boyu hərlənə-hərlənə gözəl ispan rəqsi ifa edir, ifanın sonunda göyə atılıb şpaqat vəziyyətdə döşəməyə oturur. Xasay və cədvəlin arxa tərəfində gizlənmiş Nəzarətçi onu heyrət içində müşahidə edirlər. Məxmirənin ariyasını hardansa uzaqdan eşidilməyə başlayan qatarın əcayib fiti pozur.
Xasay «qatarın» ardınca baxır.

Məxmirə: (ayağa qalxıb qalib addımlarla Xasaya yaxınlaşır, tövşüyə-tövşüyə) Səninkidi?.. (Xasay başını aşağı salıb susur) Heç demirsən, ha tərəfə gedirsən, inşaallah?..
Xasay: (qatarın ardınca baxa-baxa, kədərlə) Onu bir Allah bilir…
Məxmirə: (əlini dostyana Xasayın çiyninə qoyub skamyaya sarı aparır, mərhəmətlə) Deyəsən axı, sən də mənim kimi… ömürlük gedirsən?

Vagzal saatı zəngini çalır. Hər ikisi dik atılıb saata baxırlar.

Məxmirə: Vaxtın tamamına az qalıb... (çevrilib harasa arxaya, kədərlə) Əlvida ey vətən, ey gözləl diyar!.. (tamaşaçılara, işgüzar) Eybi yo-ox, qoy gedim çatım… Onda görəllər kimdi Qəndablı Məxmirə!.. Heç eybi yox!.. Onda bilərlər kimi verdilər əldən!.. (qəfildən ayrı səslə tamaşaçılara) Siz elə bilirsüz, mənə teatr lazımdı?.. Elə bilirsiz, mən nədi, məşhur olmaqdan ötrü sino gedirəm?.. (susur, qəfildən üzü dəyişir, tamamilə ayrı səslə) Əslində… (musiqi) Axı əslində, mən dəllək olmağ istəyirdim?!.. (üzü işıqşlanır) Olmaq istəyirdim deyəndə ki, mənim kimi saçkəsən vardı ki?.. (əlindəki görünməz qayçıyla havanı doğraya-doğraya) Birinə «rod-boks», o birinə - «vengerka»… Balacalarınkı nulyovkaydı… beşcə dəqiqənin içində qırx qoy yerə, vəssalam!.. (əlini Xasayın başına atır, dediklərini onun başında göstərir. Xasay duruxur, çaşqın üzlə Məxmirənin hərəkətlərini izləyir) Burdan çubçik, yerdə qalanı ülgücnən!.. (kiminsə dalından təpik vuran tək) Xoş getdün!.. Superi özümünki idi!.. «Məxmiri!» Özüm fikirləşib tapmışdım!.. (Xasayın başında göstərir) Burdan çolka, daldan naços!.. Alayi şey idi!.. (ayrı səslə tamaşaçılara) E-eh, vıxadnoylar qapımda bir oçered yığılırdı, bir vay-həşir qopurdu, gəl, görəsən!.. (rəhmdil) Camaat-qaragün nə gündəydi ki, hələ bir dəlləyə də gedəydilər?!.. Müharibə bir yandan, acdığ o tərəfdən… Odu ki, duran-duran cumurdu bizə!.. (yamsılayır) Ay Məxi, can Məxi!.. Məndə də ki, otkaz diyilən şey yoxdu da!.. Qayçı əlimdən düşmürdü ki?!.. Kəs ki, kəsəsən! Evimiz balış-balış tüknən dolurdu… Çuvala yığıb meşok-meşok divarın dibinə düzürdük. (Xasay əsəbi halda qollarını qoltuğuna vurur, eynəyini düzəldib Məxmirəyə baxır) Nənəm rəhmətlik, Allah ölənlərinizə rəhmət eləsin, həvəsi gələndə, o tükdən bir mütəkkələr tutardı, gəl görəsən. Çoxunu sonradan tetatra verdim… zər-xradan üz çəkib saray səhnələrində xalçaların üstünə düzürdülər… (qəfildən səsi enir) E-eh, yaman da bildilər qədrimi…
Xasay: (müəllim təbiri ilə) İndi siz demək istəyirsiniz ki, bərbər işləmisiniz? (tamaşaçılara) Daha mənim sizə sözüm yoxdu.
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan) …E-eh, yaxşı günnər idi!.. Pul yox, ürək tox!.. Elə onu bilirdin, əlinə keçəni qazana atıb soğanbozbaşıdan, əriştədən bişirirdin, qonum-qonşunu başına yığıb, (şirin xəyallara dalır) qarmonun qayışını çiyninə atıb… bir dənə «Keçiməməsi!» (oyun havasını ağzında çala-çala, əlindəki «qarmonu» işə salır.)

Qəfildən əl atıb hansı bağlamadansa çıxardığı qarmonu sinəsinə sıxır və çala-çala oturduğu yerdə oynamağa başlayır. Oynaq qarmon musiqisi eşidilir. Xasay təəccüb içində onun hərəkətlərini izləyir.
Nəzarətçi işıq dirəklərinin arxasından bərəlmiş gözlərlə onları müşahidə edir.
Hardansa, yaxın yollardan sürətlə ötüşən qatar səsi musiqini kəsir.

Məxmirə: (qarmonun qayışını çiynindən çıxarır, qanıqara) Qoydular ki?.. Vergi müfəttişlərini deyirəm... Darmoyedləri!.. (çönüb uzaq boşluqlara) Ay sizi müfəttişsiz qalasız elə!.. Necə ki, elə qaldız!.. (tamaşaçılara) Üstünnən heç bir həftə keçməmişdi, kəsdirdilər qapımızın ağzını ki, düşün tasa!.. Anam-yazıq döyüb öldürdi özüni ki, «vallah-billah bu adamlar kliyent deyillər, qonum-qonşu, əqrəbadı.» Kimə deyirsən?.. «Bu tifil… - yazığ arvad deyib ağlıyırdı - samouçkadı. Elə-belə baş qatır özüyçün…» Eşidən kimdi?.. Qansız imansızlar!
Xasay: (ehtiyatla) Amma axı sizin təhsiliniz... Gərək ki, siz… əgər səhv eləmirəmsə, sonradan siz İncəsənət institutunu bitirdiniz axı, yox?.. Sizin tərcümeyi halınızda da yazılmışdı… Milli ensiklopediyada oxumuşdum…
Məxmirə: Nə təhsil, alə?.. Bunlara təhsil lazımdı?.. Bir də təhsili O Özü versin!.. O da, bilirsən də… o biliyi Özü bilir kimə verir. İstədiyinə verir, istəmədi ya, istəyirsən belə dünyanın bütün institutlarını bitir, verməz! O məktəbdi, institutdı, bunların verdiyi bilik döyül ki?!.. Onlar yazıb-oxumağı öyrədir. (skamyanın kürəkliyinə yayxanır) Bir də var - talant!..
Xasay: Onu tamamilə düz deyirsiz. Mən bunu həmişə demişəm: yazıçılığın, şairliyin, elə aktrisalığın da institutu yoxdur. O gərək insanın içindən gələ. Bu…
Məxmirə: (Xasayla paralel) Talant alayı məsələdi! Hər sahədə özünü biruzə verir!.. (dəyişir, işgüzar ədayla) Məsəl üçün biri o gün gəlmişdi. Tərslikdən, mal vuran günü. (tamaşaçılara) Mənim bəxtim budı da!.. Dükan boş olar, bir köpək oğlu qapını açmaz. Elə bil «Məxi-market» adında dükan yoxdu bu dünyada. Elə ki, mal vuruldu, kəsdirərlər qapının ağzını ki, «Salam əleyküm, gəlmişik!..» İy bilir zalım uşağı da! (içini çəkib ciddiləşir) Nə isə gəldilər, nə gəldilər!.. Mən də, birinci dəfə döyül ki, Allaha şükür, ədəb-ərkannan… (ayağa qalxıb kimisə qarşılayan tək, kişisayağı yerişlə yeriyir) kak palojeno, qarşıladım. Xoş-beş… (kimlərləsə kişisayağı əl verib görüşür, sonra tamaşaçılara) Tay bu işdə, Allaha şükür, ruslar demişkən:«Na etom dele sabaku syeli…» Özü də, əclaf altı ay bundan əvvəl gəlmişdi ya-a yoxlamaya!.. Ağzında şirə qaldı də. Nə isə, sözüm onda yox, maskovski kişkavoyun şıdırğı gedən vaxtıdı, mən də, eləmə tənbəllik, iki refrejerator vurdurmuşam a-a!.. Çaxırım da vardı, nə yaxşı, onu aformit eləməmişdim. Uzun sözün qısası, bəydadaş gəldi, nə gəldi!.. Üç nəfər də belində! (Xasay nə isə demək istəyirsə də, imkan vermir) Tut je uşağları göndərdim «Dəvədabanı»-na!
Xasay: (gözləri bərələ qalır) Dəvəda…
Məxmirə: (Xasayın sözünü ağzında qoyur) …Yerün məlum, bi dənə dəvə kababı verilrər orda, adam onu yeyəndə belə…(qarnını titrədir) …qarnı titriyir!
Xasay: (dikəlib oturur, təəccüblə) Bəyəm bizdə dəvə olur?..
Məxmirə: (tamaşaçılara) Bu lap aydan düşüb ki?!.. (hırıltıyla Xasaya) Sən denən bizdə nə olmur?.. (tamaşaçılara) Srağagün uşaqlar bir dənə delfin qutabı bişirtdirmişdilər?!.. Bay-bay-bay!.. Xalis çim yağ!..
Xasay: (vahimə içində) Delfin???..
Məxmirə: (Xasaya məhəl qoymadan, tamaşaçılara) …Hacıleylək yumurtasından bir dənə kükü düzəldirlər orda?!.. Pah-pah!.. Əfsanədi, əfsanə!.. (qəfildən susur, gözləri yol çəkir, kədərlə tamaşaçılara) …O nankor adam olsaydı, mənim səhnədə nə azarım vardı?.. (yazıqlaşır) Oturardım hamı kimi xanım-xatın evimdə, dolmamı pükərdim, uşağlarımı çimizdirərdim. O cürə kukla kimi qız idim…

Nəzarətçi görünür.

Reroduktordan səs: Diqqət-diqqət! Sərnişinlərin nəzərinə! Baqajlarını skamyaların üstünə səliqəsiz halda atıb başları söhbətə qarışan bəzi-bəzi sərnişinlərdən xahiş olunur, təcili surətdə perronları tərk etsinlər! Profilaktik sanitar tədbirləri keçirilir! (qəfildən qəmzə ilə) Mənnən demək. (ardınca asta zümzümə edir) Sənə qurban, hacı, o dedi «yox», «yox», «yox», «yox»…
Məxmirə: (reproduktora) Külü qoyum ağluva!.. (tamaşaçılara) Bunun da gözü məni tutub e. Məşhur olmağın belə zibilləri var da!..

Nəzarətçi irəli yeriyir, bir əli ilə ən iri çemodanın dəstəyindən, o biri əli ilə Xasayın kürəkliyindən yapışıb havaya qaldırır, aparmaq istəyəndə, Məxmirə qabağını kəsir.

Nəzarətçi: (xidməti nəzakətlə) Yol verin, vətəndaş sərnişin!
Məxmirə: (kişisayaq) Stop alə!.. Nə xəbər?..
Nəzarətsi: (ciddi) Dezinfeksiya!.. (reproduktora işarəylə) Eşitmədü-üz?..
Məxmirə: (əllərini belinə vurub Nəzarətçinin üstünə yeriyir) Yerinə qoy ikisini də!.. Deyirəm, yerinə qoy!..
Nəzarətçi: (bir əlində çemodan, o biri əlində Xasay, geriyə səndələyir) Xanım, indicə öz qulağlarınızla eşitmədiniz nə dedilər?.. Balam, tifə yoluxmağ istiyirsüz?..
Məxmirə: (əlləri belində Nəzarətçinin üstünə yeriyir, yaxasından yapışıb zəhmli səslə) Bura bax, çuqquş!.. Deyəsən üzüvə yaxşı baxdım, özüvi itirdün a-a!.. Görürəm, yaman canfəşanlıq eliyirsən a-a, buralarda!.. Deyəsən, qara qızın dərdi var axı?!.. Yoxsa, quyruğun qapı arasında qalıb, hə?..
Nəzarətçi: (diksinib özünü yığışdırır, çaşqın) Quyruq?.. (çiyninin üstündən qanrılıb arxrsına baxır) Hansı quyruq?..
Məxmirə: Özüvü gicliyiə qoyma, alə!.. (qəfildən sərt) Əlündəkiləri yerə qoy deyirəm, haramzada! Yoxsa…
Nəzarətçi: (nə Xasayı, nə də çemodanları əlindən buraxmır, qəfildən üzü də, səsi də dəyişir, məkrlə) Yoxsa - nə?..
Məxmirə: Yoxsa, başuva bir oyun açaram, böyük tikən qulağun boyda olar!..
Nəzarətçi: (burnunu eynilə Məxmirə kimi çəkir) Xox!.. Qorxdum!
Məxmirə: Qorxmursan, hə? İndi kişisən, əlindəkiləri yerə qoyma!

Nəzarətçi çemodanla Xasayı bir az da yuxarı qaldırır. Məxmirə Nəzarətçinin yaxasından yapışıb var gücü ilə silkələyir. Nəzarətçi silkələnmədən əlindəki çemodanı və Xasayı yerə salır. Xasay üzü üstə yerə düşüb bir müddət hərəkətsiz qalır.

Nəzarətçi: (geriyə səndələyə-səndələyə Xasayı göstərir) Ay xanım, öldürdüz ki, yetimi?!..
Məxmirə: (geriyə qanrılıb Xasayı görür) Ay aman?!!.. (özünü onun yanına atır, dizi üstə düşürb başını qucağına alır, Nəzarətçiyə) Gördün, neylədin, ay qurumsaq?!.. (Xasaya) Xasay, sənə noldu, ay Xasay?.. (doluxsunmuş halda tamaşaçılara) Kömək eləyin… O ölür… (qəfildən uzaqlara) Ay ca-maat!!!.. Kömək eləyin!!.. (Məxmirənin hay-harayından təşfişə düşən Nəzarətçi o yan-bu yana vurnuxur) Bu nə işdi gətirdilər başımıza, ay Allah?!.. Nəzarətçi: (astadan) Bağırma, ləçər!.. (ehtiyatla o yan-bu yanına baxa-baxa) İti-qurdu başımıza yığma! Haqq-hesabımızı öz aramızda çürüdərik!.. (aradan çıxır)
Məxmirə: (Xasayın cansız başını sinəsinə sıxır, ağlamsınır) Belə də müsibət olar?!.. (tamaşaçılara) Durduğumuz, dayandığımız yerdə... Axı biz kimə mane oluruq?!..
Reproduktordan qalın kişi səs: Vətəndaş sərnişinlər! Hay-küy salmaqla iş aşmaz! Əşyalarınızı yığışdırıb… (qəfildən sərt) …basın burdan bayıra!!!
Məxmirə: (qəfildən ayılır, reproduktora) Belə oldu, hə?.. Yaxşı, görün indi başınıza nə oyun açıram!.. (Xasayın başını ehtyatla yerə qoyub ayağa sıçrayır, Nəzarətçinin ardınca qışqırır) Ay uşağ, tutun onu!!! Qoymuyun, ay camaat!!.. (Xasaya) Döz bir az, qadası, indi gəlirəm. (Xasayın nəbzini yoxlayır, özü-özünə) Vurur hələ… (tələsik hərəkətlərlə çemodanların birindən çıxardığı yalançı qandallarla Xasayın bir qolunu skamyaya bağlayır ayağa qalxıb Nəzarətçinin ardınca gedə-gedə Xasaya) Sən mənim canım, ölmə… (uzunətəkli yubkası ayaqlarına dolaşa-dolaşa Nəzarətçinin ardınca götürülür) Adə, tutun onu!!.. Kriminal köpəyoğlu!!! (qaça-qaça Xasaya sarı) Ölmə, gəlirəm indi!.. Eşidirsə-ən?.. (çıxır, səsinin əks-sədası perronun o biri tərəfindən eşidilir) Ölmə-ə-ə!!!.. (perrona qaranlıq çökür.)

Reproduktordan
həmin kişi səsi: …ya söndürülüb, ya da əhatə dairəsindən kənardadır…

BİRİNCİ HİSSƏNİN SONU

İKİNCİ HİSSƏ

Həmin məkan. Qatar çarxlarının ləng uğultusu sərnişinlərin səslərinə qarışıb. Ara-sıra hardansa uzaqdan təcili yardım maşınının sirenası eşidilir.

Reproduktordan kişi səsi: (yorğun, ləng avazla) Diqqət… Diqqət… Ay camaat, bir səbrüüz olsun… Səbr - Allahın adıdı...
Kişi səsi: (həmin ləng avazla) A bala… bura haradı?..
Yaşlı qadın səsi: (yorğun-yorğun) Ay oğul… bura ayradromdu?..
Cavan oğlan səsi: (ləng) Ay xala, ayradrom nədi?.. Bura vağzaldı-vağzal… Qatarların yola düşdüyü yer…
Ayrı qadın səsi: (ləng-ləng) Bu, poyezddi-poyezd. Nə qədər yükün var, pulsuz aparır…
Cavan qız səsi: (yorğun) Kifayət, ay Kifayət, balonnar girmir axı, bura?!..
Uşaq səsi: (yazıq-yazıq) Ata, qatar fit verəcək?.. İndi verəcək?.. Mama, ay mama, qatarın fiti var?..

Şillə səsi, uşaq ağlamağı eşidilir. Nələrsə aşıb ləng gurumbultuyla yerə tökülür...

Qarı səsi: (ləng) Ay səni zəlil olasan elə... (səsi enir) Ayağı dəmirdəndi zalamın...
Cavan oğlan səsi: (həmin ləngliklə) Ay xala, əzdün ki, hamısını?!.. Görürsən ki, bir-bir yığmışam. Özün görürsən də-ə…
Reproduktordan yorğun səs: (həmin qaydada) Diqqət-diqqət… Ay camaat, tələsmiyin… Nolub, nə xəbər?.. Onsuz da hamuvuz gedəceksüz. Çətini, yola düşməkdi. (xırıltılı öskürəklə öskürür, səsi bir qədər də enir) Diqqətüüzə görə sağ olun. (mikrafonun xırıltısı eşidilir.)

Səhnə aydınlaşır. Xasay skamyanın yanında yerdə oturub, qolundakı qandalı açmağa çalışır. Məxmirə döyüşdən qayıdan əsgər yerişi ilə səhnəyə daxil olur, özü ilə gətirib gəldiyi su şüşələrindən birini açıb suyunu ovurdlarına doldurur, Xasayın üzünə üfürür. Xasay dik atılıb büzüşür.

Məxmirə: (arxaya baxa-baxa) Görüm ciyərün yansun elə!.. (dizi üstə düşüb suyun qalanını Xasaya içirdir) Yavaş iç, çeçiyərsən. Ölmüşdi Məxi!..

Xasay qəfildən su şüşəsini Məxmirədən alıb acgözlüklə başına çəkir.

Məxmirə: (tamaşaçılara) Ciyəri yanırmış fağırın... (dərdli-dərdli) Bu boyda məmləkətdə bir dənə sənət xiridarı tapdım, o da bu gündə.
Xasay: (qandallara işarəylə) Mümkünsə… bunları aça bilərsiniz?..
Məxmirə: (Xasayı eşitmir, içini çəkir) E- eh gidi dünya... (kədərlə) …sənnən tay kimlər keçib-getmədi?.. Nə günlərə qoydun bizləri sən?.. Ora-bura səpilən sərçələr kimi birimizə isti yuva, o birimizə… (susur, üzü dəyişir) …amansız küləkli, qupqurı çöllüklər verdin. Amma səni təzə-təzə tanımağa başlayanda adama günəş kimi, çəpçəhrayı, qoğal kimi yupyumşaq gəlirdin... (səsi enir) İllər ötdükcə, əsl üzünü göstərdin bizlərə!.. Darısqal dalannarına salıb dolaşdırdın, azdırdın bizləri qaranlıqlarında… Özündə qollarını qoltuğuna vurub hey müşahidə elədün bizləri!.. (susur, Xasaya) Necədi?.. (cavab gözləmədən, burnunu çəkib qürurla tamaşaçılara) Axırıncı pyesimnəndi. Bu dünyanın əzib, sındırıb eybəcər günə saldığı, qabağından yeməyən dispeççer-qadının manaloqunnandı!.. (Xasay qolundakı qandalları dişi ilə açmağa çalışır. Məxmirə fikri ayrı yerdə, Xasayı dümsükləyir) Mənim də arada bir əsər yazmağım var axı?!.. (tamaşaçılara) Vapşe unikal adamam da mən. Yaradıcı fərd!.. (qəfildən coşur) Bax, bir də gördün, kefimə düşdü, əntiqə bir mahnı bəstələdim. Axırıncı uvertüramı dövlət xor kapellası oxuyur. (boğazını arıtlayıb ucadan qalın basla oxuyur.)
Və-tə-ən!!.. A-na vətə-ən!!.. (Xasay vurnuxmasını saxlayıb heyrət içində ona tamaşa edir)
Səninlə fəxr edir hər bir övladı-ı-ın…
Səninlə öyünür qardaşın bacı-ı-ın… (qəfildən susur) …Ya da bir də gördün, başıma düşdü, oturub bir dənə pyes yazdım. Keçən ay oturduğum yerdə, ikicə günə ya-a, bir dənə faciə yazdım… Dənizçilər klubunda oxuyanda, bütün zal ağlaşdı!..
Xasay: (birqollu vurnuxa-vurnuxa qandallardan azad olmağa çalışır, yazıq səslə Məxmirəyə) Məni azad edin… sizdən atıq dərəcədə xahiş edirəm.
Məxmirə: (axır ki, Xasayı eşidir) Bir səbrün olsun, balam da!.. Altıaylığ döyülsən ki?!.. Tələsmə, qoy hələ bir görək nolur, nə baş verir. Özün görürsən ki, bura elə belə yer döyül. Dəyqədə bir hoqqa çıxır. (ehtiyatla o yan-bu yanına baxır) Onu istiyirsən, götürüb aparsınlar səni?.. (cib telefonu zəng çalır) Diyan görüm, bu kimdi… (telefonu qayışının ha tərəfindənsə çəkib çıxara-çıxara) Şoğərib a!.. (düyməsini basır, rəsmi) Məxmirə Qəndabova. (üzü dəyişir, nazla) O-o-o!.. Mixal Mixalıç?!.. Rada, rada vas slışat. Da-da-da, kaneşna-kaneşna... (əli ilə telefonun mikrofonunu tutur, Xasaya tələsik) Qosdumadandı... (yenidən telefona, bayaqkı nazla) Da-da!.. Da nu şto vı?.. (dəstəyi əli ilə bağlayıb tələsik Xasaya) Deyir:«Şərəfləndirdin bizi səsinlə!» (tamaşaçılara) Vot pajalusta! Elə-belə demirlər e, «Böyük rus xalqı!» Böyükdü balam də-ə! (telefona) Da-da, ya vsya vo vnimanii! (nə eşidirsə, əriyir) Spasibo, sbasibo Mixal Mixalıç. (üzü ciddiləşir) Nu kaneşno, vsyo şto vı skazali! (gülümsünür) Nu-u, abijaete. Kak je bez neqo to?.. Nu eto je simvol naşey nerazruşimoy drujbı?!.. Nu da!.. (telefonun ağzını tutub kənara) Qarnuva şiş batsın elə! Adam nə qədər ikra tıxar?.. (yenə telefona nazla) Da vı qatovte publiku! Edet sama Maxmira!.. (qalibiyyət qəhqəhəsi ilə gülür) Nu ladno, ladno. Vseqo-xoroşeqo, vseqo-vseqo. (telefonun düyməsini basıb qələbə dolu səslə) Bu da yadların Məxmirəyə verdiyi qiymət!.. (telefonu qayışının cibliyinə basır)
Xasay: (qandallara işarəylə) Yaman sıxır. Deyirəm, bəlkə bir az boşaldasınız?
Məxmirə: Qolundakını deyirsən?.. A - a-a, bu… (uğunur) …bu nastayaşşi döyül ki?.. Bilirsən hansı tamaşadandı?.. «Casus»-dan. (tamaşasılara) Na vsyakiy slıçay özümnən götürdüm, dedim uzaq yola çıxıram, Çeçenistan-filan, bir də gördün, lazımım oldu. Çort çem ni şutit!.. (qəfildən Xasayın böyrünə dürtmə ilişdirir, sevinclə) Eşitdün alə, Moskvaynan danışırdım e, eşitdün?..
Xasay: (Məxmirəni eşitmir, kədərlə boşluqlara)
Mən bir kor qartal idim
Yuvamdan uçurdular,
Vətənimə qayıtdım.
Qanadımı qırdılar… (boş əli ilə üzünü tutub səssizcə ağlayır, sonra başı heysiz halda skamyanın söykənəcəyinə düşüb qalır)
Məxmirə: A-a?.. (Xasayı silkələyir) Xasay!.. (yazıq-yazıq) Noldu sənə, qadası?.. (səsi enir) Ay mənim başım batsın!.. (həyəcanla uzaqlara) Həkim!.. Ay həkim!!!.. (qışqıra-qışqıra ayağa qalxır, qaça-qaça səhnədən çıxır.)

Məxmirənin çıxmağıyla Nəzarətçinin peyda olmağı bir olur. O, qəribə bir uçuşla Xasayın üstünə şığıyıb onun qolundan yapışır. Xasay dərhal özünə gəlir.

Nəzarətçi: (astadan, yandırıcı məkrlə) Axır keçdin əlimə, vələdüzna?!.. Daha bu dəfə heç hara qaça bilməyəcəksən!.. Yazığım da gəlməyəcək daha sənə! Yığmısan hamını bu vağzalda boğaza! (başıyla harasa yuxarılara işarə edir) İndi orda ağlını gətirərlər başına!..
Xasay: (yazıq-yazıq) Məndən nə istəyirsiz?.. Mənim ki, heç kimlə işim yoxdu. Bu bircə qarış yeri də çox görürsüz mənə?..
Məxmirə: (əlində dərman, təlaş içində perrona daxil olur, Nəzarətçini görüb bağrır) Adə, sən genə gəldün?.. (hücum çəkib onu Xasaydan kənara itələyir, güləşçi ədasıyla üstünə yeriyir) A bala, sən kimsən, nə karəsən, başa düşə bilmirəm, nə istiyirsən bu yazığdan?.. Nə verməsən bu başıbatmışa, ala bilmirsən? Görürsən ki, onsuz da ölür öz gününə! Elə ayağ üstə dayandığı yerdə ölür ki, bədbəxt?!.. Özün görürsən də-ə!..
Nəzarətçi: (geriyə səndələyirsə də, özünü ələ alır, süni rəsmiyyətlə) Ay xanım, niyə bu qədər hay-küy salırsız?.. (qəfildən əsəbi) Bilmədiyiniz işlərə qarışırsız!.. Vağzal asayişinin qorunmasına maneəçilik törədirsiz!
Məxmirə: (sərt) Özünü giciyə vurma, gədə!.. (yamsılayır) Vağzal asayişi!.. Asayişgözləyən olub mənimçün!.. (qarnını qabağa verib Nəzarətçinin üstünə yeriyir) De görüm, bu yetimnən nə istəyirsən!
Nəzarətçi: (dəyişir, ehtiyatla) Ay xanım, siz kimsiz axı, mən başa düşə bilmirəm?..
Məxmirə: Mən kiməm?.. (tamaşaçılara) İnsanda həyasızlığın dərəcəsinə bax da!.. Mən buna deməkdən kin, «a balam, sən kimsən kin, oturduğumuz yerdə keçmisən xirtdəyimizə kin, «asayiş belə gəldi, dezinfeksiya belə getdi», imkan verimirsən ağzımızdakı sözü axıra çatdıraq», bu mənə deyir!.. (Nəzarətçinin qarnına yumruq vura-vura, kişisayağı) Deyəsən, məni tanımadun a, qədeş?!.. (qəfildən əl atıb Nəzarətçinin yaxasından yapışıb silkələyir) Məni tanımırsan, alə?..
Nəzarətçi: ( başını xoflu-xoflu yelləyir) Yo-ox…
Məxmirə: (Nəzarətçinin yaxasından tutub özünə sarı çəkir) Denən, «sən öl tanımıram?»
Nəzarətçi: (duruxur) Özüm ölüm, tanımıram. Amma, belə… (Məxmirəni başdan-ayağa süzür) …kiməsə oxşadıram da…
Məxmirə: (Nəzarətçinin yaxasını buraxıb astadan qulağına) Bax, kişi sözü verirəm: düzüni desən a, işim olmayacaq səninlə. (öz yanağına vurur) Bu ölsün, düz sözümdü!
Nəzarətçi: (kəkələyir) N-n-nəyin d-düzünü?..
Məxmirə: (bir qədər astadan) Bu kişidən nə istədiyinin düzünü. (işıq dirəyinə işarə ilə) Bax, o işığa and olsun ki, işim olmayacaq.
Nəzarətçi: (işıq dirəyinə baxa-baxa, üst-başını sahmana salır) Ay xanım, dedim axı sizə. Mənə onun sənədləri lazımdır. Sərnişinlərin sənədlərini yoxlamaq mənim xidməti borcumdu, xanım.
Məxmirə: (üzünü turşudur) Xidməti borc?.. (tamaşaçılara) Bu nə danışır, sən mənim canım?..
Nəzarətçi: (yanağına şapalaq vurur) Bu ölsün, düz sözümdü. İndi iraq-iraq, rəisdən-zaddan gəlib çıxsa ya buralara, səən caançun, məni haman dəyqə iti qovan kimi qovar işdən!..
Məxmirə: Pa atonnan!.. Yaxşı ki, rəisdən-zaddan olmamısan. Yoxsa, buralarda uçurmadığun dam qalmazdı! İndi bu fıştırığ boyda vağzalı sənə tapşırıblar deyə, camaatın gününü qara eləyəcksən? Bu yer atonnan qalıb?.. (Nəzarətçi nə isə demək istəyirsə də, imkan vermir) Yox e, deginən, biz də bilək balam, də!..
Nəzarətçi: (Məxmirənin qouna girib onu kənara çəkir, astadan) Siz bilmirsiz, xanım. (Xasaya sarı baxır. Xasay qolundakı qandalı didişdirir.) Bizsə onu tanıyırıq. O, bu vağzalın daimi sakinidi. Gecəsi-gündüzü buralarda keçir. Halbuki… hərçənd ki…
Məxmirə: (sözünü kəsir) Hə, nolsun ki?.. Bəlkə işi var, adam gözləyir. Kürəyündə oturub?.. (hər ikisi çönüb Xasaya baxırlar. Xasay onların baxışından dik atılıb günahkar halda başını aşağı salır)
Nəzarətçi: (astadan) O sizə elə gəlir. O, heç kəsi gözləyib eləmir. Onun heç kimi yoxdu!... (pıçıltı ilə) Bu adam bomjdu!..
Məxmirə: Bomjdu?.. (çönüb Xasaya baxır, içini çəkir) Nə danışırsan?..
Nəzarətçi: (Xasaya baxa-baxa, təəssüflə içini çəkir) Dünyanın işləri belədi də. Amma bir vaxtlar böyük vəzifələrdə işləyib bədbəxt. Bir yeşik orden-medalı var… (səsi dəyişir) İndi də…(mənalı-mənalı gülümsəyə-gülümsəyə susur)
Məxmirə: Nə, indi də nə?
Nəzarətçi: (qımışır) Dəyib də uje...
Məxmirə: (qaş-qabağını tökür) O nə deməkdi?..
Nəzarətçi: Yəni ki… (başıyla harasa, arxaya işarə edə-edə) …vaxtı çatıb da uje… (Məxmirə çaşqın halda ona baxır) Anlamadız?.. (tamaşaçılara məmnunluqla) Belə məqamlar tay orden-medallar da kara gəlmir…
Məxmirə: (təəccüblə) Medallar?.. (Xasaya baxa-baxa) Bunun medalları da var?..
Nəzarətçi: Bir yeşik!.. (tamaşaçılara) Pa atennən!.. Deyirəm, bu da xalqa xidmətin axırı!.. O qədər külüng çal, axırda da Tolstoy kimi gəl, çıx vağzala kin, bəs o söz…
Məxmirə: (Xasaya baxa-baxa) Külüng?.. Nefçi olub?..
Nəzarətçi: Neftçi olseydi, nə vardı ki?! (tamaşaçılara) Göndərərdiy indi onu Neft daşlarına, borudan-zaddan tapıb qurdalanardı orda öziyçün. (Xasaya baxır, ah çəkir) Yazıçı olub bədbəxt. Oxxartana da kitab yazıb ki, indi ha simişka büküb satıllar, qurtarmaq bilmir. Onun o trilogiyası var e… Adı da bir təhər idi ye… (yadına salmağa çalışır) Tək bir dənə ona əlli ton simişka bükməy olar!
Məxmirə: (Xasaya baxır) Yazıçi-ı-ı... belə de-e… Bu vid-fasonda da yazıçı olar?.. Mən də deyirəm, əlbət uydurur… uydursun da, o da pulnan döyül ki?.. Hə-ə, belə de… (qəfildən nə isə anlayan tək) Dayan-dayan, bu ki…
Nəzarətçi: (saxta kədərlə) Özüdü ki, var.
Məxmirə: (xatırlamağa çalışır) Adı da bir təhər idi… Xasay… Kəfkir idi, ya Cibgir idi?..
Nəzarətçi: (hüznlə) Xasay Dilgir.
Məxmirə: Hə-hə-hə… Dilgir, Dilgir. Biz də zarafata salıb «Dılğır» deyirdik.
Nəzarətçi: İlmidam nöüt buruğlarından yazırdı e, yaduuza gəlir?.. (qəfildən tamaşaçılara sarı çönür, pafosla) «Yuxularımı ərşə çəkən nazlı buruğum!.. Vətənimin qara gözəli!..» (ayrı səslə) Qara gözəl e!.. Qara rəngdə də gözəl olar, sən mənim canım?.. (yenidən pafosla) «Vətənimə şöhrət gətirən sevgili qurğum!…»
Məxmirə: (üzünü turşudur) Onu da bu yazıb?.. (çönüb tərs-tərs Xasaya baxır) Qurğudan da sevgili olar, alə?..
Nəzarətçi: (davam edir) «Əlim… (əlini Məxmirənin qoluna çəkir, Məxmirə kənara sıçrayır) …əlinə… tfu!.. dəmirlərinə toxunduqca, damarlarında bulaq kimi qaynayan qara qanının ətrini duyuram! Vətənimə qara qızıl bəxş edən sevimlim mənim!..» (qəfildən tamaşaçılara sarı çevrilir yağlı opera səsi ilə oxuyur)
Canım Bakı, gözüm Bakı, a-na Vətə-ən!..
Yaranmısan kammunizmin qüdrətində-ən…
Qara qanın qaranlığa işaq saçı-ır,
Ağ günlərə, gələcəyə yollar açı-ır…
Məxmirə: (üzünü turşudur, Nəzarətçiyə) Bunu da bu yazıb?..
Nəzarətçi: Yox əşşi. Bunu başaqa bir kliyentim yazmışdı, indi yazmasun.
Məxmirə: Hə-ə, yadıma düşür... Sonra da yıxılıb yatır altında.
Nəzarətçi: Nəyin altında?
Məxmirə: Buruğun də!.. (qəfildən bozarır, Xasaya pis-pis baxa-baxa) Buruğun altında da yatarlar?!..
Nəzarətçi: Bəs mən nə deyirəm?!..
Xasay: (dikəlir, səmimi maraqla) Bu… o bayaq oxuduğunuz parçanı deyirəm… kimin əsərindəndi?.. (cavab gözləmədən kövrəlir, tamaşaçılara) Necə də təsirlidi?!.. (Məxmirə ilə Nəzarətçi mat-məəttəl bir-birinə baxırlar) İndi siz bu əsərləri bəyənmirsiz, o dövrlər isə bu əsərlər Lenin mükafatına layiq görülmüşdü… Çünki zamanın nəbzini tutmuşdu. (qəfildən coşur) Əslində belə əsərlər bu gün də lazımdır!.. Bax, məsələn, niyə indiki yazarlar Qarabağ savaşından yazmırlar?.. Axı bu, birbaşa zamanın sifarişidir?!.. Qoy lap bədii cəhətdən zəif olsun… (tamaşaçılara) Formaca zəif, məzmunca vətənpərvər!.. Niyə yazarlarımız özlərini müsəlləh əsgər saymırlar?!.. (qəfildən sinəsini tutub ağır-ağır nəfəs ala- ala) Niyə, hə?.. Niyə?..
Məxmirə: (göylərə) Şükür məsləhətüvə.
Nəzarətçi: (Xasayın başının üstünü alır, tamaşaçılara süni kədərlə) Burda deyiblər: «kimin əvvəli, kimin axırı…»
Xasay: (yazıq-yazıq Nəzarətçiyə) Mənə dəyməyin, xahiş edirəm. Canım onsuz da tiftik-tiftikdi…
Nəzarətçi: Məcaza bax də, bay dədə!.. Əyə, saa mən nə deyim, əyə?!.. Bu boyda istedadın yiyəsi özünü bu günə salarmı, əyə?..
Xasay: (çaşqın halda tamaşaçılara) Mən bütün səhvlərimi anlamışam. Vallah, billah anlamışam. Öz verirəm: bir daha yazmayacağam.(qəfildən uşaq kimi Nəzarətçiyə) Mənə dəyməyin də, nolar?..
Məxmirə: (Nəzarətçini əyri-yəri süzə-süzə) Kim dəyir alə, sənə?.. (tamaşaçılara, hüznlə) Sənə dəyən dəyib tay…
Xasay: (qolunu ovuşdurur) Mən… biləsiniz ki, (qorxu içində Nəzarətçiyə sarı boylanır, astadan Məxmirəy) …qorxaq deyiləm. Heç vaxt da qorxaq olmamışam. Amma bu məxluqun əlindən mənə xilas yoxdu.
Məxmirə: Kimi diyirsən alə, sən?..
Xasay: (astadan) Bayaqdan imkan da vermirsiniz axı sözümü deyim?!.. İzah edim sizə ki, o… (Nəzarətçiyə sarı boylanır, astadan) Nəzarətçi deyil…
Məxmirə: Nəzarətçi deyil?..
Xasay: O… Şeytanın özüdür!
Məxmirə: (dik atılır, tamaşaçılara) Bu nə danışır?.. (Xasaya üzünü turşudur) Kim alə, bu-u?.. (çönüb Nəzarətçiyə baxır. Nəzarətçi furajkasını çıxarb başının tərini silir və saçlarının arasından bilinər-bilinməz buynuzları görünür)
Xasay: (vahimə içində) Mən onu yaxşı tanıyıram. O, hərdən bir cildə girir. Hərdən də… (tamaşaçılara yazıq-yazıq hülqumunu göstərir) …bax burama keçir…
Məxmirə: (hırıldayır) Keçib tay xirtdəyüvə də!..
Xasay: (yazıq-yazıq) Mənə inanmırsız?...
Məxmirə: Nöş inanmıram, alə?.. Cin-zad görməmişəm?!.. Biri elə srağagün qaldı ki, ayağımın altında. Təpiyimi necə vırmadım ağzına, içalatı töküldi yerə! Bir də gördüm, özüm ölüm…
Xasay: (vahimə içində) Kkki-im?..
Məxmirə: (etinasız) Nə bilim, cindi, şeytandı, fikir vermədim. Qarışqanı əzən kimi, belə (göstərir) yaxdım e, asfaltın üstünə… (Nəzarətçi də, Xasay da bərəlmiş gözlərlə Məxmirəyə baxırlar)
Xasay: (boğulurmuş kimi, yerində vurnuxur) Havam çatmır… (qəfildən zəif səslə qışqırır) Havam çatmı-ı-ır!..
Məxmirə: (yelpiyini çıxarıb Xasayın üzünü yelləyir) Hava məsələsi döyül e, qədeş, düz söz - ümumiyyətlə, adamı boğur! (tamaşaçılara) Deyirəm, niyə bu məmləkətdə sənət əhli bu kökə düşür görən, hə?.. Buranın suyunnandı, ya havasınnandı?.. Sora da cinnən qoxullar!..
Nəzarətçi: (ayağını yaxındakı skamyanın üstünə qoyub Xasaya) Düz deyir də!.. Balam, qələt eləmədilər ki, yazmağı öyrətdilər sənə?!.. Tay sən nə oyunlardan çıxmadun?.. (qəfildən tamaşaçılara sarı çönür, qəribə avazla) Bu insan ki, var a-a, qarpız kimi şeydi. Ta ki, belə ortadan (əli ilə göstərir) kəsib içinə baxmadun, bilmirsən ki, nədi... (yoxa çıxır.)
Məxmirə: (qəfildən gözləri bərəlir) A-a-a, buna bax e, qarpız dedi, yadıma düşdü. Mən-skleroz Mixaylıççun bir yeşik qarpız yığdırmışam, qalıb proxadnoyda... (qaça-qaça) Ay uşaq, yeşik hanı?.. (çıxır)
Nəzarətçi: (Xasayn qulağına astadan) Hə, Dılğır, nu kak dela?.. Gediriy?..
Xasay: (dik atılıb büzüşür) Mən… qatar gözləyirəm.
Nəzarətçi: Qatarı neynirsən, ay axmaq?.. Səni təyyarəynən aparıram! (əlini uzadıb Xasaya hansısa uzaqlıqları göstərir) Ode-ey, qartal kimi dayanıb orda! Görürsən?..
Xasay: (heç hara baxmadan, başını yelləyir) Yo-ox, görmürəm…
Nəzarətçi: Özünü gicliyə vurma, gədə!.. Məni görürsən, o boyda təyyarəni görmürsən, hı-ı?..
Xasay: (gözlərini yumub ayaqlarını qarnına yığır, vahimə içində) Görmürəm-görmürəm…
Nəzarətçi: (yan-yörəsinə baxır, Xasayın qulağına astadan) Orda bilirsən nə mükafatlar verirlər?!.. Qırmızı Qələmlər Ordeni!.. Yanar Fikir medalı!.. Əbədi Çəngəl laureatı! Hamısı da qızıldan!.. Üstundə də at boyda briliyantlar!.. Oxucu da ki, itüvə tök!.. Adamın ayağını yalıyıllar! Bir dənə Fəxri Xiyabanı var oranın… bay dədə!.. Görən-görən deyir: «basdırın e, məni burda!
Xasay: (titrəyə-titrəyə) Yox-yox, istəmirəm. (az qala ağlaya-ağlaya) Mən öz qatarımı gözləyirəm. İzn verin…
Nəzarətçi: (üzünü turşudur) Noldu, o gün istiyirdün, indi istəmirsən?..
Xasay: (duruxur) O gün?.. Haçan?..
Nəzarətçi: Tonnarnan kitab yazdığun dövrrəri diyirəm.
Xasay: (təəccüblə) Tonlarla?.. (yazıq-yazıq) Siz nə danışırsız?.. Mənim, cəmi-cümlətanı, üst-üstə yığsan, otuz iki kitabım çıxıb.
Nəzarətçi: (Xasayın böyrünü əlindəki döyənəyi ilə dümsükləyir) Bəs o çoxcilidliklər?.. Qruzavoynan yollıyırdun e-e camaatın evinə, yadunnan çıxıb yoxsa?.. Camaatın evini arxivə döndərmişdün.
Xasay: (səmimi təəccüblə) Qruzavoy?.. Siz… hansı qruzavoyu deyirsiniz?
Nəzarətçi: Artisdiy eləmə gədə!.. (dizinə dirsəklənir) Deyirəm, hanı ye o günnərün, Dılğır, hə?.. Bir əlinnən şer yazırdun, o biriynən məqalə, ayağunnan da pyes. Hamısı da şanlı, əziz partiyadan, Leninnən, kolxozdan, qurultaydan… (yamsılayır) «Dədə» deyəndə, yadıma Leinin düşür, «baba» deyəndə, gözümün qabağına Marks gəlir!.. Marks əkib-doğmuşdu səni, ay qurumsağ?..
Xasay: (yazıq-yazıq) Yo-ox…
Nəzarətçi: (əlindəki dəyənəklə Xasayın böyrünü dümsükləyir) Bəs indi hanı o şanlı-əziz babalarun, gəlib mərifətnən, qanacaqnan yola salsunnar?!.. (yumruğunu Xasayın başına endirirsə də, havada saxlayır)
Xasay: (başını tutub büzüşür, qorxa-qorxa) O dövrlər… (qəfildən ürəklənir, dikəlib tamaşaçılara) Axı niyə siz anlamaq istəmirsiz?.. Bu, zamanın tələbiydi!..
Nəzarətçi: (əsəbi) Adə, ay vidansız, ədəbiyyatın da… (qəfildən mərhəmətlə tamaşaçılara) Sözün də, kəlamın da zamanı var?.. (qəfildən əsəbiləşir, Xasaya) Axı ay… (sözünü saxlayıb başını yelləyir, müəllim təbiri ilə) Axı o boyda istedad verilmişdi sənə… (xüsusi vurğuyla) Qələm verilmişdi!.. (səsi enir) Sən neynədün, ay zalım?.. Nəyə xərclədün o qabiliyyətüvü?!.. Gör bir sənə nə boyda imkanlar verilmişdi!.. (tamaşaçılara) Sovetin o zəqqutun vaxtında Tac Mahaldan vurub Kolizeydən çıxdun!..
Xasay: (üzü dəyişir, xəyala dalır) …Eyfel qülləsi… Azadlıq heykəli…
Nəzarətçi: Aya Sofya… Sultan Əhməd…
Xasay: …İsfahan…
Nəzarətçi: Tay sənə nələr verilmədi?!.. Dalunnan təpiyi vurub Çin səddinəcən göndərdilər səni!.. Müqəddəs Məkkəyəcən… (qəfildən üzünü göyə tutub ağzının içində duayabənzər anlaşılmaz mətn deyir) …amma adam olmadun ki, olmadun!.. Ayağuvı bir başmağa soxub:«Zamanın bayrağdarı!..» - deyib durdun. Bu da axırun.
Xasay: (qəhər boğazını tutur) Bunu mən yox, o elədi… O!.. O!..
Nəzarətçi: (tamaşaçılara) Hə, indi hamısını yıxacaq arvadının üstünə...
Xasay: (tamaşaçılara) Bunu o istəyirdi, mən yox. Fəxri lojaları da, dövlət maşınını da, Yalta kurortlarını da... (başını aşağı salır) Mənsə… müsəlləh əsgər kimi o arzuları həyata keçirirdim. Sağlam ailəmiz vardı… (səsi enir, matəmlə) Sonradan isə məlum oldu ki, sən demə, o məni yox, dövlət maşınımı sevirmiş...
Nəzarətçi: (Xasayı itələyib yerinə oturur) O yalağ əsərləri də arvad yazırıb sənə də, hə?..
Xasay: (başını aşağı salır) Olan olub, keçən keçib. (tamaşaçılara, hüznlə) Halbuki, kənddən şəhərə oxumağa gələndə arzularım bambaşqa idi. Zaman öz diktəsini yeritdi. Marks, Engels idealları…
Nəzarətçi: Priçom tut Marks, ay başuva dönüm?.. Marks, həmin Marksdı, durub özü üçün yerində! Cild-cild əsərləri dünyanın bütün kitabxanalarında yatır. (tamaşaçılara) Oxuyub görürsən kin, kişi dahi olub!.. (Xasaya sarı çönür) Sən öz dərdüvə ağla, ay yazığ!.. (saatına baxıb dəyənəyi Xasayın böyrünə vurur) Yaxşı, vaxt gedir, dur tay! (o yan-bu yanına boylanır, tamaşaçılara) O qədər buralarda sənin kimi avara-uvara dolaşır kin. Ode-ey, biri də var o yanda, violonçeliynən gəlib. (tamaşaçılara) İndi gəl o boyda fısqırığnan yola sal, görüm, necə salırsan də!..

Məxmirə qarpızla dolu yeşiyi səhnəyə sürüyür. Nəzarətçi Məxmirəni görüb aradan sivişir.

Məxmirə: (yeşiyi çemodanların yanına sürüyür, təngənəfəs tamaşaçılara) Halal mal belə şeydi!.. Gedib görürəm, harda qoymuşam, quzu kimi diyanıb yerində. (Xasay ürəyini tutub oturub. Məxmirə çantasından çıxardığı dərmandan stəkana damızdırıb Xasaya uzadır) Ala, iç. (ağzının içində) Sən də bir cür bəla oldun başıma. (Xasay dərmanı alıb əli əsə-əsə içir, Məxmirə stəkanı ondan alıb özü üçün damızdırır) Qoy mən də içim. (dərmanı başına çəkir, tamaşaçılara) E-eh, vaxtıynan o qədər içmişəm bu pustırnikdən. Hamıya da onu yazırdım. Odı ki, də o addı-sannı, bazburuddı həkimlər dura-dura, camaat mənim evimə axışırdı də!.. Onda hələ heç dükanı açmamışdım. Medsestralığa gedirdim. Sedmoy paralelnidə. Bir dənə iynə vururdum, pah!.. Vuran-vuran deyirdi: «birini də vur!» Şpritsi belə tuturdum… (göstərir, Xasayı skamyaya yıxıb əlindəki «şpritsi» onun yanına sancır) …şa - rap!.. (Xasay diksinir) Bir köpəyoğlu bir şey hiss eləmirdi! (Xasaya) Bir şey hiss elədün?..
Xasay: (qorxu içində) Yo-ox…
Məxmirə: Odu ki, də hamı ölürdü mənim iynəmdən ötrü də!..
Xasay: (duruxur) Siz… iynə də vurmusunuz?
Məxmirə: (çönüb Xasaya baxır, fikirli) İynə də vurmışam, imalə də qoymuşam, bilmək istəsən, belə qəssablığa da girişmişəm… təki pul çıxarım. (fikirli) Təki bir bölük bacı-qardaşımın qarnını doyurda bilim... (tamaşaçılara) Anam savadsız arvad… atam şəhid… uşaqlar mənim ümidimdə… (yarımçıq baş barmağını Xasaya göstərir) Bu da qəssablıqdan nişanə... (ağzının içində) Allah bilə hansı klientimin payına düşüb…
Xasay: (sarsıntı içində) Siz… Ağlıma belə gəlməzdi ki, siz… belə bir aktrisa qəssab da işləmisiniz… (içini çəkir) Amma… bu dünyada nələr olmur ki?..

Hardansa yaxın məsafələrdən sürətli vıyıltıyla ötən qatarın səsi eşidilir. Vağzal saatı zəngini çalır.

Məxmirə: (xəyaldan ayılır, skamanın kürəkliyinə yayxanır) Amma lap əslinə qalanda, «Otello»-nun Dezdemonasını oynamaqdan ötrü sino getmişəm də-ə!.. (ayağa sıçrayır, uzunətəkli yubkanı ustalıqla əynindən çıxarıb çemodanların birindən tçıxardığı pariki başına keçirir, uzunətəkli ağ kimanonu əyninə geyinir, tamaşa zalına arxa çevirib üzünə nə isə yaxır və Otellonun qiyafəsində çevrilir) Demək, pərdə açılır, hardasa uzaqlarda çalınan şeypur səsləri eşidilir…

Məxmirə görünməz şeypuru ağzına dirəməyi ilə şeypur səslərinin eşidilməyi bir olur. Xasay səsə dik atılır, Məxmirənin yeni qiyafəsindən gözləri bərələ qalır. Məxmirə xırda addımlarla pərdənin arxasına qaçır. Xasay vahimə içində onu müşahidə edir.

Məxmirə: (pərdə arxasından iri, ağır addımlarla çıxır, qalın basla) Heyhat!.. (ayaq saxlayıb ətrafını seyr edə-edə)
Bu sərinlik…
Bu könül oxşıyan gözəl laləzar,
Bu donuq baxışlı, süd üzlü bahar
De, kimə lazımdır sənsiz, ey nigar?.. (teatral ədayla tamaşaçılara sarı çevrilir)
Reproduktordan səs: Diqqət! Diqqət! Sərnişinlərin nəzərinə! İkinci, üçüncü, altıncı
xəttlərdən yola düşən qatarlara minik başa çatmaq üzrədi! Sərnişinlərdən xahiş olunur, yerlərini tutsunlar. Təkrar edirəm. İkinci, üçüncü…
Məxmirə: (dik atılır) Bizimkini deyir! Tez ol… (özünü skamyaya atıb cəld hərəkətlərlə yır-yığış eləyir)

Perronun dərinliyində Nəzarətçi görünür. O, yolun o biri üzündə dayanan kimlərəsə göstərişlər verə-verə relslərin ətrafı ilə o baş-bu başa yeriyir.

Nəzarətçi: (yolun o biri üzünə) Ay uşağ!.. Qırağa çəkilün!.. Görürsuuz ki, işarə qoyulub da! Siznənəm, ay xala!.. Yol nişanlarına fikir verin! (qəfildən kiməsə çığırır) Nə soxursan özuu qatarın altına, a qoyun?!.. Görürsən ki, tərpənmək istiyir da-a!.. Özün öz gözünnən görürsən axı bunu?!..
Məxmirə: (özünü skamyaya basıb Xasayı da yanına oturdur. Xasay Məxmirənin qəhvəyi üzündən vahimələnib skamyanın kürəkliyinə qısılır; qoluyla Xasayı dümsükləyir) Fikir ver-fikir ver, indi guya bu, vəzifə başındadı də!.. Kişinin oğluna bir balaca səlahiyyət verilib də. (tamaşaçılara) Gör ki ya, indi buna Allah eləməmiş- Allah eləməmiş, vəzifə verilə də!..
Nəzarətçi: (Məxmirəylə Xasaya yaxınlaşır, rəsmi) Vətəndaş sərnişinlər… (gözü Məxmirənin Otello qiyafəsinə sataşır, dik atılır) Bıy?.. Bu… (Xasaya astadan) Bu kimdi?.. Zəncidi?.. (Xasay vahimə içində çiyinlərini çəkir. Məxmirəyə) Ay yoldaş, siz…
Məxmirə: Əlnən danışma alə!..
Nəzarətçi: A-a?!.. Bu… sizsüz?.. Sizə nolddu axı?..
Məxmirə: Məşq eliyirik, sənə nə?..
Nəzarətçi: Bəs niyə minmirsüz?.. Vaxtuvuza az qalıb axı?!..
Məxmirə: Kefimizə belə düşüb (bağlamadan çıxardığı fındıqdan ağzına atır)
Nəzarətçi: (Xasaya, rəsmi) Vətəndaş, biletinizi göstərin!
Məxmirə: (Nəzarətçinin əlindən vurur) Əlüvi yığışdır, alə!..
Nəzarətçi: Ay xanım, niyə bizi işləməyə qoymursunuz?.. Hər şeyin bir əndazəsi var axı.
Məxmirə: (ağzının içində) «Axı»lar öldürsün səni-i! (sumkasından çıxardığı bileti az qala Nəzarətçinin gözünə soxur) Gələ, sox gözüvə!.. Esveyədi!.. İkinəfərriy!
Nəzarətçi: (bileti əlinə alır, gözü Məxmirədə) Bəs axı siz… (astadan) niyə bu rəngdəsüz?.. (cibindən çıxardığı əl ənəri ilə yoxllayır)
Məxmirə: Bunun da vağzal asayişinə bir dəxlisi var?.. (Nəzarətçiyə) Sən biletüvi yoxla da-a, a-a?!..
Nəzarətçi:Ay bacım, ay anam, bu, bilet döylül axı?!..
Məxmirə: Bilet döyül?.. (iztehzayla) Bəs nədi?..
Nəzarətçi: (bileti əlinin içində o yan-bu yana çevirə-çevirə) Pamoymu bu, harasa buraxılış vərəqəsidi…
Məxmirə: (bileti dartıb Nəzarətçinin əlindən alır, tamaşaçılara) Bisavaddığın dərəcəsinə bax da!.. Millət gör nə gündədi də!.. (biletlə üzünü yelləyə-yelləyə Nəzarətçini başdan-ayağa süzür) Azərbaycanca da oxuya bilmirsən, ay bədbəxt?.. Burda ki, aydın yazılıb… (bileti Nəzarətçiyə göstərmək istəyəndə duruxub dayanır) A-a?!.. Bu ki… Mənə bax e!.. (tamaşaçılara) Dinamonun buraxılış vərəqini verirəm e, sənə!.. Dayan-dayan, bu saat… (çemodanlara sarı gedir, orda bir müddət əl sumkasının içində eşələnir)
Nəzarətçi: (Xasaya işarəylə) Bu vətəndaş sizinlə gedir?..
Məxmirə: (başı bilet axtarmağa qarışıb) Həri-həri, məniynən gedir.
Nəzarətçi: (Xasaya yaxınlaşır) Sənədlərinizi xahiş edirəm.
Xasay: (kəkələyir) S-sənəd? Mən… bilirsiz, mən əvvəl burda…
Məxmirə: (sumka əlində Nəzarətçinin üstünə yeriyir, qarnı ilə onu itələyir) Bura bax, həddüvi aşdun a-a! Səhərdən dinmirəm, ağını çıxartdun a-a, lap...
Nəzarətçi: (geriyə səndəlib özünü toplayır) Xanım, mən nə dedim ki?!.. Biletləri yoxlamaq mənim vəzifə borcumdu!
Məxmirə: Nədi alə, sənin vəzifə borcun? Camaatı dığlatmaq?.. Səhərdənnən göz verib işığ vermirsən bizə... (başı ilə reproduktora işarə edir) O birini də dəqiqədə bir öyrədib salırsan canımıza, elə bilirsən başa düşmürük?.. (Nəzarətçi nə isə demək istəyirsə, sözünü kəsir) İstəyin nədi, onu de, biz də bilək atam də-ə!.. (qəfildən Nəzarətçinin yaxasından yapışır) Danış da ay qurumsaq!.. Nədi, bu bədbəxtin qol-qanadını qırmaq istiyirsən?..
Nəzarətçi: (Məxmirənin əlində vurnuxur, çaşqın halda) Xanım, hər şeyin bir təhəri var… Qanad öz yerində, sənəd öz yerində…
Məxmirə: (Nəzarətçini silkələyib yerə sərir) Dijurnı olub mənimçün!. Mən buralarda drujinnikliy eliyəndə, sən hardaydun?..
Nəzarətçi: (ayağa qalxıb üst-başını çırpır, pərt halda) Özuuz bilərsız… (gedir) Amma sənədləriniz qaydasında deyilsə, yolda probleminiz çıxacaq. Ona arxayın ola bilərsüz.

Nəzarətçi gethagetdə qatarların hərəkət cədvəlini də sürüyüb özüylə aparır, səhnənin arxasında dayanan kimlərəsə işırə edir və bir neçə əcaib qiyafəli adam səhnəyə çıxaraq, işıq dirəklərini və skamyaları da sürüyüb aparırlar. Perronu andıran məkan tamamilə boş qalır.

Məxmirə: Ay-hay!.. Bu da bunun nəzarətçisi!.. (tamaşaçılara) Bu milləti oyatsa-oyatsa, mənim o üç pərdəli, dörd şəkilli faciəm oyada bilərdi, o da xudsovetdən keçmədi. Ələlxüsus, da o axırıncı səhnə... Qiyamət gününün səhnəsi… (əlini-əlinə vurur, gözlərində qığılcımlar oynayır) Şedevrdi, şedevr!.. (ovsunda) Demək, axırda, onda ki, insanlar axır ki, başa düşürlər ki, hər şey sən demə boş xülya imiş… (şəhadət barmağını, nəyəsə işarə verirmiş kimi havada saxlayır) Yer titrəməyə başlayır… (ağzıyla zəlzələ uğultusu yaradır və hardansa, uzaqdan uğultu eşidilməyə başlayır) …Bu məqam ha tərəfdənsə şahə qalxan güclü külək yeri göyə sovurmağa başlayır… (ağzıyla küləyin səsini imitasiya edir və möhtəşəm külək uğultusu eşidilir. İşıq dəyişir. Qorxulu musiqi. Məxmirənin səsi uğultuların içiylə əks-səda verir.) …Göy üzü şimşəklərdən dağılır…

Möhtəşəm ildırım çaxıntıları… Zələzələ uğultsu, külək vıyıltısı möhtəşəm göy gurultularına qarışır. Xasay çiynindəki şala bürünüb skamyanın küncünə qısılır.

Məxmirə: (səsi əks-səda verir) …Göylərdən yerə od-alov ələnir!.. İnsanlar dəhşətdən başlarını itiriblər… azmış kimi, hərə bir yana qaçır… (səsi enir, əks-sədayla) Nə ana oğlunu axtarır, nə qardaş bacısının… nə ər arvadını…

Şimşək və kulək uğultusu getdikcə güclənir. Külək haralardansa sovurub gətirdiyi
bir yığın müxtəlif rəngli əlcəkləri və papaqları, şərfləri və çətirləri «perrona» dağıdır…
Xasay ayağa qalxıb küləyin müqavimətindən laxlaya-laxlaya, səhrada azmış tək, qışqıra-qışqıra kimisə axtarmağa başlayır.
Hansısa uzaqlıqlardan perrona üz tutan sürət qatarının səsi və qorxunc fiti eşidilir. Xasay səs gələn tərəfə irəliləyir. Məxmirə küləyin müqavimətindən yerində zorla dayanır.

Məxmirə: (Xasayı sezmir, ovsunda) Bu məqam… hardansa uca yüksəkliklərdən, qeybdən səda eşidilir... (qarpız yeşiyinin üstünə qalxır, əzəmətli kişi səsi ilə) «Ey Adəm övladı!.. Deyirdim axı sizlərə... Sizsə qulaq asmırdız… Bir-birinin ardınca əlamətlər göndərirdim, bəlkə ayılasız… yuxudan oyanasız!.. Sizsə oyanmırdız… Qulaqlarınız da, gözləriniz də möhürlü idi...

Külək vıyıltısı getdikcə güclənir. Xasay dayaqlanmaq üçün yer axtarırsa da tapa bilmir, küləyin müqavimətindən yerə yıxılıb səhnə boyu dığırlanır.

Məxmirə: (həmin səslə)…İndi deyin!.. Dadınıza kim çatacaq?.. Nə kömək olacaq bu gününüzdə sizlərə?.. (qəzəblə) Ömrünüz boyu bir-birinizin gözündə yaxşı görünməyə çalışdınız!.. (səsi yazıqlaşır) Bircə dəfə düşündünüzmü ki, Mənim gözümdə yaxşı olasız?!.. (qəfildən yerini dəyişib əks səmtdə dizi üstə düşür, əllərini, dua oxuyan tək, sinəsində cütləyib yazıq-yazıq göylərə) Keç günahımızdan, pərvərdigara!.. Əhv et, ey Qüdrətli!.. Kömək ol, bizlərə!.. (başını aşağı salır, qəhərlə) Biz həqiqətən Sənin günahkar bəndələrinik!.. (tamaşaçılara, astadan) …insanlar deyir…

Ecazkar işıq bərqləri. Qatar çarxlarının və fitinin səsi getdikcə güclənir.
İşıq dəyişir. Musiqi. Xasay qollarını geniş açaraq, perronu bürüyən işıq selinə sarı addımlayır, getdikcə, üzündən nur yağan, addımlarından işıq saçan gözəl məxluqa çevrilir… Hardansa peyda olan əcayib qiyafəli Nəzarətçi Xasayın qabağını kəsirsə də, küləyin, ya şimşəyin müqavimətindən geriy səndələyir, quş tükü kimi havadan asıılı qalır.
Xasay işıq selinə daxil olur və yoxa çıxır.

Məxmirə: (qəfildən Xasayı sezir) Xasay!.. Hara-a-a?.. Xasa-a-ay!!!

Perrondan ötüb sürətlə uzaqlaşan qatarın səsi və fiti Məxmirənin çığırtısını eşidilməz edir.
İşıq dəyişir. Məxmirə Xasayın ardınca qaçır, o da işıq selinə düşür. Qatar fitinin və çarxların səsi getdikcə uzaqlaşır və itir. Məkana qaranlıq çökür. Bir qədərdən sonra hansısa yaxınlıqlardan «Per Günt» operasından asta melodiya eşidilməyə başlayır. Məxmirə bayaqkı qiyafədə - Otellonun uzunətəkli ağ libasında görünür. «Perron» deyilən məkanda üst-üstə qalanan bir neçə çemodandan və qarpız yeşiyindən savayı heç nə gözə dəymir. Məxmirə başındakı pariki qoparıb yerə atır.
İşıq dəyişir. Musiqi kəsilir. Məkan əlişamlı insan siluetləri ilə dolur. Hamı dua oxuyur.
Məxmirə dizi üstə çökür, əllərini sinəsinin qarşısında cütləyib dua oxuyur.
Qəfildən səhnənin və tamaşa zalının işıqları yandırılır. Siluetlər və yanar şamlar gur işığın içində əriyib itən tək, yoxa çəkilir. Məxmirə sıçrayıb ayağa qalxır. Səhnəyə xidməti geyimdə teatr xidmətçiləri daxil olurlar. Onlar, tamaşanın əvvəlində görünən «perronu» yenidən qurmağa başlayırlar. Özləri ilə sürüyüb gətirdikləri işıq dirəklərini, vağzal saatını, skamyaları və qatarların hərəkət cədvəlini səhnə boyu əvvəlki qaydada yerbəyer eləməklə məşğul olurlar.

Məxmirə: (tamaşaçı zalından özünü itirir) Oy!.. (çaşqınlıq içində y erində vurnuxur, tamaşaçılara) Mən… Bağışlayın, siz Allah, mənim heç ağlıma da gəlməzdi ki… Sən demə… (çaşqın nəzərlərlə gah fəhlələrə, gah tamaşa zalına baxır, tələsik hərəkətlərlə üst-başını və saçlarını səliqəyə salmağa çalışır, pərt təbəssümlə) Axı mən… (ətrafını ilk dəfə görürmüş kimi təəccüblə nəzərdən keçirir) Qəribədi… Amma mən doğurdan… düz sözümdü vallah, bilet almışam. Esveyə. İnammırsuz?.. (çemodanlarına işarə ilə) Bu da mənim çemodanlarım…

Səhnəyə, ətrafında köməkçisi və assistenti Rejissor daxil olur.

Rejissor: (Məxmirəni görüb ayaq saxlayır, əsəbi halda harasa, səhnənin arxasına) Bunu yenə kim buraxıb bura?.. (Məxmirə rejissoru görüb özünü lap itirir, harasa dayaqlanmaq, ya gizlənmək üçün yer axtarırsa da, tapa bilmir və yerində vurnuxa-vurnuxa qalır) Axı belə müsibət olmaz, belə işləmək olmaz, vallah, billah olmaz… (qəfildən sərt) Bu xarabanın bir gözətçisi var, ya yox?.. (yanındakılara) Sizinləyəm!!!.. (əllərindəki kağız-kuğazı yerə çırpır və əsəbi addımlarla çıxır)

Rejissor assistenti fəhlələrə nə işarə verirsə, onlar əllərindəki işi atıb Məxmirəni dövrəyə alırlar. Biri çemodanları və fikusu, o bir qarpız yeşiyini çıxışa sarı daşıyırlar. Qalan iki fəhlə Məxmirənin qoluna girib onu çıxışa sarı sürüyür.

Məxmirə: (ayaqlarını yerə dirəyib fəhlələrə müqavimət göstərirsə də, fəhlələr onu sürüməklərinə davam edirlər. Qəfildən qoçusayağı.) Məniynəndi o?.. A balam mən nə ox olub batmışam bunun gözünə? Neniyirəm, mən-yazıx? Kimə mane oluram?.. Kimin çörəyinə bais çıxıram?.. Rol istəmirəm, ad istəmirəm, maaş istəmirəm. Vurub öldürəcəksiz məni?..
Birinci fəhlə: İcızə vermir. İncimiyin xanım. (Rejissora işarə ilə astadan) Görürsüz ki, əsəbiləşir də, sonra bizə söz gəlir axı?!..
Məxmirə: (sivişib fəhlələrin əlindən çıxır, ayaqlarını yerə dirəyib, əllərini belinə vurur) Siz elə bilirsüz mən nədi, ölürəm burdan ötrü?.. Belə tüpürüm sizin teatrınıza!.. (qəfildən yazıqlaşır) Məni bu günə o qoymayıb bəlkə?..
İkinci fəhlə: Nahaq bizə qeyzlənirsiz. Biz kimik ki?.. (Məxmirənin qoluna girib çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) Bu gün o ümumiyyətlə, əsəbidi... Premyera günü o həmişə belə olur. Özünüz bilirsiz də…
Gültəkin: (ildırım vurmuş kimi, dayanır)) Premyera?.. Yenə premyera? A bala, göydən daş yağır, dörd bir tərəf od tutub yanır, siz nəylə məşğulsuz?.. (fəhlələr onu çıxışa sürüyürlər) Dünyanı sular aparır, meşələr özünü yandırır… (çıxışın yanında gözü afişaya sataşarkən ayaq saxlayır) Bah!.. Budu premyeravu-uz?..
Birinci fəhlə: (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) İndi camaatı zala buraxacaqlar. Səhnəni boşaltmaq lazımdı…
İkinci fəhlə: Belə də olmaz da… Axı sizi o cürə təmtərağnan yola saldılar, şəklinizi foyenin yuxarı başından asdılar, özünüz görmüsüz. Adama tay nə cür hörmət eləyəllər e?.. Vallah da. Gedin evə, dincəlin… (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyürlər)
Məxmirə: (qorxu içində) Evə?..
İkinci fəhlə: (Məxmirəni çıxışa sarı sürüyə-sürüyə) Bəli, evə.
Məxmirə: (vurnuxub fəhlələrin əlindən çıxır, tamaşaçılara) Bu nə deyir?.. Mən hər şeyimi… nəyim vardısa ya, hamısını hökümətə təhvil verib, baş götürüb bu ölkədən gedirəm, tutmusuz elə «ev-ev»! (fəhlələr onun qoluna girib yenə çıxışa sürüyürlər, vurnuxub yenə fəhlələrin əlindən çıxır, tamaşaçılara yazıq-yazıq) Heç özüm də bilmirəm niyə gəlib bura çıxdım?!.. Mən ki, vağzala yollanmışdım?!.. (fəhlələr yenidən qoluna girib sürüyürlər. Məxmirə fəhlələrə yazıq-yazıq) İnanmırsu-uz?.. Vallah, billah vağzala!.. Bilet də almışam, göstərim sizə?.. (sumkasını əl atmaq istəyirsə də, fəhlələr imkan vermirlər, onu çıxışa sürüməyə davam edirlər. Məxmirə vurnuxur.) Burax göstərim də-ə!.. (qoluna girən fəhləyə qoçusayağı) Əlüvi çek alə!.. (o biri qolundakı fəhləyə) İnanmırsuz, biletim var?.. (fəhlələr Məxmirəni səhnədən çıxarırlar. Bir müddət onun səsi səhnənin arxasından eşidilir) Dinən, sən öl, inammıram!.. Dinən, bu ölsün inammıram?..

PƏRDƏ

2011-04-14T00:12:00.000-07:00

O MƏNİ SEVİR…

(iki hissəli qurtuluş cəhdi)

İŞTİRAK EDİRLƏR:

Ayom - hərəkətləri yaydan atılan oxu, göydə iti sürətlə axan od parçasını andıran, insandan çox, canavara bənzər, peşəsi və yaşı naməlum
qadın.

Ayna - nə iləsə Ayoma bənzəyən, üzü və hərəkətləri hansısa, ev quşunu andıran, yaşı və
peşəsi naməlum qadın.

Abd – yaşı və peşəsi bilinməyən ucaboy məxluq.

Naməlum kəs - dirijor, yaxud lakey kostyumunu andıran ağ-qara geyimli,
üzü ağ-qara qrimli əcayib məxluq.

PROLOQ

Bilinər-bilinməz aramlılqla hərlənən yarıqaranlıq, sferik məkan. Məkanın bir tərəfində - alabəzək jurnal mizi, mizin üstündə, müasir dəbli telefon və stolüstü lampa görünür. Bu, Aynanın yeridir.
Məkanın əks tərəfində - şəffaf jurnal mizi, mizin üstü sahmansız halda qalaqlanan kağızlarla doludur. Burda telefon da, stolüstü lampa da, jurnal mizinin davamı tək, şəffafdır. Bu, Ayomun yeridir.
Məkanın tən ortasında tavandan, hər iki məkanı bir - birindən sərhəd kimi ayıran elektrik şnuru, şnurun ucundan asılmış lampa diqqəti çəkir.
Aynanın yanında Abd görünür. Onun oturduğu, ya ayaq üstə dayandığı, yoxsa, hardansa asıldığı, daim dəyişən işıq və kölgə əvəzlənmələrində anlaşılmır.
Ayom - üzü tamaşaçılara, Ayna - arxası tamaşaçılara əyləşib.
Əvvəlini eşitmədiyimiz söhbətlər - boşluğu, hava sovrulmasını andıran sirli səslərin fonunda gedir.

Ayom: (çaşqın) …bu… mənim günahım deyil. Günah onlardadı. (səsi enir, tamaşaçılara) Mənim ağlıma da gəlməzdi ki, onlar… (fikrə gedir)
Ayna: (təmkinlə) Yenə şişirdirsən. Bu, sənin çoxdankı adətindi. Bu cür adlı-sanlı, hörmətli qadın belə balaca, əhəmiyyətsiz bir şeydən ötrü bu qədər…
Ayom: (sözünü kəsir) Yox, məsələ onda deyil. Məsələ bundadı ki… (əsəbi gülüşlə) …mən onu orda saatlarla gözlədim?! Dəhlizdə!..
Ayna: (sakit) Nolsun ki?.. Burda nə var axı?..
Ayom: (onu eşitmir, vahimə içində) …Bir ordu adamın içində!…
Ayna: Yenə başladı. Yenə adamlar… Yenə ordular… Sənin əzəli və əbədi xəstəliyin. Axı o dəfə danışdıq, aydınlaşdırdıq axı, biz hamımız insanıq. Sən də, mən də.
Abd: Mən də… adamam.
Ayom: (onu eşitmir) …Sən bir təsəvvür elə: mən gözləyirəm… arada bir qapını açıb: “Noldu, hələ çox qalıb?..” - deyirəm. Onlarsa, “Gözləyin…” - deyirlər. “Gözləyin”, vəssalam. Mənsə… (qəfildən sanki boşluğa düşür, qollarını bədəninə dolayır, vahimə içində) orda… o qədər adamış içində… o qorxunc adam axınında o qədər gözlədim ki…
Ayna: (bezgin) Sən yenə başladın?.. Yenə məni üzürsən.
Ayom: (onu eşitmir, ovsunda) …az qaldım öləm… Böyür-başımdan adamlar ötür… mən tədricən harasa, ha yanasa sovruluram… ha tərəfəsə çəkilirəm… (səsi enir, vahimə içində tamaşaçılara) Yan-yörəmdən müxtəlif ölçülü, cücüyə, bitkiyə bənzər adamlar keçir… düymə gözlərini üzümə zilləyirlər…
Ayna: (Ayomun təbiri ilə) «Zilləyirlər!» Bəlkə deyəsən: (məlahətlə) «baxırlar», «nəzər salırlar»?..
Ayom: (onu eşitmir, qəfildən həyəcanla) Onlar mənim böyrümdən yox… (əlini mədəsinin üstünə qoyur) …bax burdan keçib gedirlər…
Abd: (kədərlə boşluğa) Ordan adamlar keçir…

Pauza. Nəyinsə burulduğunu, dağılmaq, sökülmək ərəfəsində olduğunu andıran sirli səslər… Ayna əzab içində qulaqlarını, başını qapayır. Ayomun dedikləri getdikcə güclənən səslərin içində eşidilməz olur.

Ayna: (az qala ağlaya-ağlaya) Yenə o sözlərdən deyirsən. Niyə belə eləyirsən?.. Mənə qənim kəsilmisən, nədi?.. (yazıqlaşır) Axı bilirsən, onlardan qorxuram. O dəfə dedim axı sənə!.. (xoflu) Sənin bu xəstəhal sayıqlamaların məni əldən salıb!.. Dediklərin… (sözünü kəsir, qəfildən nəyisə anlayır) Yox-yox, səsin… Sənin səsin… (üzü, harasısa ağrıyırmış kimi büzüşür) …daim mənim ha tərəfiməsə… (bədəni boyu nə isə axtarırmış kimi) …ilişib qalır. Sonra o biri günlər… ta o biri günlər, elə hey ha tərəfimdənsə bitir. Zəhərli göbələklər kimi… yara kimi!..

Ayna danışdıqca, Ayom ayağa qalxır, aramla Aynaya sarı yeriyir. O, yeridikcə, tədricən Məkana sirli qaranlıq çökür. Ha tərəfdənsə sızan zəif işıq seli.
Ayna dəstəyi yerinə atıb ayağa qalxır. Əcayib səslər.
Qadınlar işıq selinin bərqində nəyinsə, haranınsa astanasında dayanan tək, üzbəüz dayanırlar.

Ayom: (əli mədəsində) Onlar burdan keçirlər!.. Bir - bir!… Növbə ilə!..
Ayna: (vahimə içində Ayomu özündən kənara itələyir, qəfildən kəskin) Mənə nə?..
Ayom: (çaşqın) Sənə nə?..
Ayna: (daha sərt) Bura bax, nə istəyirsən məndən, hə?.. Nə vermisən mənə, ala bilmirsən, hə?.. Niyə məni yaşamağa qoymursan?.. Axı mən…
Ayom: (Aynanın yaxasından yapışır) Sən… nə dedin?.. Səni yaşamağa qoymuram?!
Ayna: Bəli!.. Qoymursan!..

Qadınlar işıq bərqində əlbəyaxa olurlar.

Ayom: (Aynanı fəndlə yerə sərib sinəsində oturur) Sən… mənimlə heç vaxt belə danışmırdın. İndi noldu, hə?.. Özünü nə hesab elədin?..
Ayna: (Ayomun altında vurnuxur) Burax məni!.. Sən xəstəsən!.. Ruhi xəstə!.. Bunu özün də bilirsən!.. Hə-hə… bilirsən!.. Məni də öz gününə qoymaq istəyirsən!.. (qəti) Amma alınmayacaq!..

Abd ehmal addımlarla qadınlara yaxınlaşıb onları ayırmaq istəyirsə də, vurnuxmanın sehrinə düşüb özü də onlara qoşulur. Hər üçü əlbəyaxada vurnuxur. Qadınlardan hansı birisə Abdı kənara itələyir və kənara yıxılıb döşəmə boyu dığırlanır.

Abd: (əzilmiş çənəsini ova-ova, yazıq-yazıq) Belə olmaz axı?!.. Qaydaları pozmaq olmaz!..
Ayna: (vurnuxur) Adama neçə dəfə deyərlər, o sözləri demə mənə!!! “Burdan adamlar keçir, orda çaqqallar ulayır…” Nəyimə lazımdı, hardan kimlər keçir?!.. Və ümumiyyətlə! (Ayomu üstündən itələyib ayağa sıçrayır) Bəsdir daha!.. Nə vaxta qədər məni bu (Ayomun təbiri ilə) “izaholunmazlarınla” yoracaqsan?..
Ayom: (sıçrayıb yenidən onun yaxasından yapışır) Yoracağam?.. Ah demək, belə!..
Ayna: (üsyankar) Bəli!.. Sən məni yorursan!.. Mən yorulmuşam!.. Bezmişəm!..
Ayom: (əsəbi və çaşqın) Bezmisən?.. Axı mən… Axı sən… Sən ki, özün… Həmişə özün deyirdin ki… (əl atıb Aynanın xirtdəyindən yapışır)
Ayna: (vurnuxur) Nə deyirdim?.. Nə deyirdim axı??
Ayom: (qəddar səslə) Deyirdin: «yaşaya bilmirsən». Bəli-bəli, sən bunu deyirdin!.. Özü də dəfələrlə!..
Ayna: (vurnuxur) Deyirdim, deməmiş olum!
Ayom: (nəfəsi təngiyə-təngiyə Aynanı boğmağına davam edir) Deyirdin: «həyat başdan-başa mənasızlıqlarla doludur, sən bu mənasızlıqlar dəryasında boğulub ölüsən… səhərlər, robot kimi işə gedirsən, axşamlar gözünü döyənək eləyən evinə qayıdırsan, hər günkü dadsız yeməklərdən yeyib qarnını üfürdürsən, sonra da yerinə girib yuxuya getməyini gözləyirsən... (Aynanı silkələməkdən usanıb kənara itələyir, ovsunda, öz-özünə) Səhəri gün də elə… o biri gün də həmçinin… (tamaşaçılara, ovsunda) …Yuxuda da eləcə... İşə gedirsən, evə qayıdırsan… yeyirsən, yatırsan, yenə işə gedirsən, yenə evə qayıdırsan, yeyirsən, yatırsan, sonra yenə işə gedirsən, yenə evə qayıdırsan… əl-ləri-ni sabunlayırsan… yerinə girib yuxuya getməyini gözləyirsən… səhəri gün yenə, o biri gün də elə…

Abd ehtiyatla Ayoma yaxınlaşır, onun çiyinlərindən tutub kreslosuna sarı aparmaq istəyirsə də, yerindən tərpədə bilmir.

Ayna: (ovsuna düşür) …və bütün bu yeknəsəqliyin içində başını itirirsən…
Abd: (Aynaya, sərt) O olmayan başını!..
Ayom: (hələ də ovsunda) …bu mənasız məzmunsuzluqdan usanıb əldən düşürsən... boğulub ölürsən… (qəfildən ayılır, Aynaya, sərt) İmdad diləyirdin!..
Ayna: Kim, mən?..
Ayom: ( sərt) Bəli, sən!.. (çönüb iti addımlarla yerinə qayıda-qayıda, qəhərlə) Mənsə, səni özüm bildim. Yazığım gəldi. Gör bir, kimə yazığım gəlib?!.. Şüursuz, düyğüsüz müqəvvaya! (qəfildən geriyə, Aynaya sarı çönür) Yox-yox, cansız, soyuq güzgüyə!..

Ayom Aynaya baxa-baxa, müxtəlif pozalar alır. Ayna biixtiyar halda Ayomun hərəkətlərini təkrarlayır.

Ayom: Ay yazıq… Amma unutma: kənara çəkilsəm, bir ki, heç nəsən!..
Abd: (əsəbi halda Aynaya) Bəli, heç nə!..

Möhtəşəm qapı cırıltısı... Hər üçü, səs gələn səmtə boylanır. Pauza. Cırıltı səsi əcayib musiqi ilə əvəz olunur. Ayna başını aşağı salıb, müti yerişlə yerinə qayıdır. Abd harasa, geriyə çəkilərək, gözdən itir...
Ayom ovsunlu halda nə isə axtaran tək, Məkan boyu vurnuxur.
Onun bu vurnuxmasından Məkanın özü də əsib yırğalanmağa başlayır…
İşıq avazıyır və sönür.

BİRİNCİ HİSSƏ

Məkana qaranlıq çöküb. Qaranlıqda, telefonla danışan çoxlu adam səsləri eşidilir. Sözlər anlaşılmasa da, nəyinsə mübahisəsi, gərgin araşdırmaların getdiyi hiss olunur. Danışıqlar tədricən vəhşi kakafoniya halına çatır və bir adamın çığırtısıyla bitir.
Çığırtının kuliminassiya nöqtəsində heçlikdən Abd peyda olur və səslər kəsilir.
Məkan tədricən işıqlanır.
Qadınlar hərə öz yerində oturub telefonla danışırlar. Danışdıqca, hər biri öz lampasını yandırıb-söndürür.

Ayna: (əsəbi) …Sənin son hərəkətlərin… (səsi qəfildən dəyişir) Başa düşürəm, belə adamlar var. Elə adamlar var ki, onlar hər şeyi bir qədər fərqli görürlər. Yəni hamının görə bilmədiyi kimi. Bu, əlbəttə ki, özünə görə bir xoşbəxtlikdi. Bəlkə də səadətdi…
Ayom: Nə?..
Ayna: Sənin kimi yaşamaq. Bütün bu mənasızlıqlardan kənarda. Elə bil guya burda, əslində isə… (söz axtarır) …hardasa, tamam ayrı bir yerdə. (qəfildən yazıqlaşır) Amma axı mənim günahım nədi?.. Mən ki, sən düşdüyün… ya qalxdığın o yerlərə qalxıb-düşə bilmirəm?!.. Sadəcə, gücüm çatmır. Daha doğrusu mən… qorxuram…
Ayom: (ayılır) Qorxursan?.. Nədən?..
Ayna: (bir müddət içində tərəddüdü edir, sonra lap astadan) Səndən...
Ayom: (gülürsə də, qəfildən ciddiləşir) Məndən?..
Ayna: Son vaxtlar sən tam başqa bir adama çevrilmisən… elə hərəkətlər eləyirsən ki, buna… (susur) Heç bilmirəm, buna nə ad vermək olar?.. Dəlilik?.. Yox, bu dəlilik deyil.
Ayom: (fikri lampada) Nəyi deyirsən?..
Ayna: O günkü məclisi deyirəm. Yubileyi. Əvvəllər deyirdin, adam arasında özümü, zəhərli cücülərin arasındakı kimi hiss edirəm… hər məclisdən sonra düz bir həftə çirkli su udmuş kimi, xəstə yatıram. Bəs o günkü nə idi?!.
Ayom: (duruxur) O günkü?.. Hansı günkü?..
Ayna: Ötən həftədəki ad gününü deyirəm. Yaxın dostumuzun yubileyini. Akademiyada. Orda ki, dediyin o «cücülər» yox idi?!.. Sənə məhrəm adamlar idi. Bir də ki, mən səni ora zorla aparmamışdım?!.. Məni niyə o vəziyyətə saldın?..
Ayom: Nə vəziyyətə saldım?.. Orda nə baş verdi ki?
Abd: (ləzzətlə boşluğa) Boğulub öldü!
Ayna: (Abda məhəl qoymadan) Nə baş verdi?.. (əsəbi gülüşlə) Yadından çıxıb da, hə?..
Ayom: Yox, niyə ki?.. Yadımdadı… (xatırlayır) mən gur işıqlı salona daxil oldum… təzə xiyar iyi gəlirdi…
Ayna: (kinayə ilə) Yadında elə bircə bu qalıb?..
Ayom: (qorxu içində) Orda… mən nə isə elədim, hə?..
Abd: (boşluğa, ləzzətlə) Hamının üzünə tüpürdü…
Ayna: Elədin də sözdü?.. Məclisin şıdırğı yerində… (tamaşaçılara) Heç yubilyara söz verilməmişdi, (Aynaya) elə bil sənə, üzr istəyirəm, biz batırdılar!.. Qəfildən sıçrayıb ayağa qalxdın. Boyun da ki, maşallah, baxmayanın da gözünə girir.
Ayom: (əsəbi halda öz-özünə) Mənim bu boyum… (susur, qəfildən çaşqın halda tamaşaçılara) Elə bil ötən ildən bura o bir az da uzanıb. (təşvişlə) O, niyəsə ildən-ilə uzanır. Görəsən niyə, hə?.. Niyə uzanır?..
Abd: (boşluğa) O, böyüyür!..
Ayna: (heç birini eşitmir) Mən… dişim bağırsağımı kəsir, bilmirəm neyləyim, səni saxlayım.. Nə danışırsan, səni saxlamaq olar?.. (susur, səsi dəyişir) Sən gedəndən sonra hamı bilirsən nə dedi?..
Ayom: Nə dedi?..

Ayna bir müddət başını yelləyə-yelləyə susur.

Abd: (əsəbi) De də!..
Ayna: (nədənsə peşman olmuş kimi, nəfəsini dərir) Səndən sonra heç kim heç nə demədi. Hamı mat-məəttəl bir-birinin üzünə baxa-baxa qaldı ki, yəni bu qadın niyə belə eləyir görən, hə?.. Dəlidi bu, nədi?.. Sözünün canı nədi?..
Ayom: Sözünün?.. (təlaş içində) Məgər… mən orda nə isə dedim?..
Ayna: Elə məsələ də ondadı ki, heç nə demədin!.. Yolunu azıb muzeyə girən zürafə kimi döyüküb qaldın. Üstəlik, bu azmış elə bil, məclisi pozdun!..
Ayom: (sarsılmış) Məclisi pozdum?.. Axı… mən neylədim?..
Abd: (Aynaya) Canına azar elədi!
Ayna: Daha neyləyəcəkdin?.. Məclisi dağıtdın.
Ayom: Dağıtdım?..
Abd: (ləzzətlə boşluqlara) O dağıdıcıdır!..
Ayna: Sən gedəndən sonra bilirsən nə oldu?..
Ayom: Nə oldu?..
Ayna: Ortaya pərt düşdü. Hamı çaşbaş qalıb özünü itirdi.
Ayom: Axı niyə? Mən ki...
Ayna: (sözünü kəsir) Yubilyar hönkür-hönkür ağladı!.. Səhəri gün isə… (susur, özünü toplayıb hüznlə) …düşüb öldü!..

İşıq dəyişir. Sirli səslər. Hardansa uzaqdan təlaşlı kütlə səsi eşidilir: «Ona nə olu?..» «Ona nə isə oldu?..» «O öldü?..» «Öldü!..» «Öldü!!!»..

Ayom: (səsi səslərə qarışır) Öldü?.. Öldü?.. Axı… niyə?..

Məkana sakitlik çökür.

Ayna: (qəddar hakim səsi ilə) Bunu səndən soruşmaq lazımdı!.. Mən ki, nə qədər elədim, səni saxlaya bilmədim?!.. (səsi əks-səda verir) Sən zəncirdən qırılmış vəhşi cöngə kimi…
Abd: Meteor kimi…
Ayna: …özünü çölə elə atdın, (əsəbi gülüşlə) elə bil kimsə dişlədi səni!
Ayom: (diksinir) Dişlədi?.. (susub fikrə gedir, qəfildən nə isə yadına düşmüş kimi) Hə! Yadıma düşdü! Məni orda kimsə dişlədi…

Ayna ilə Abd mat-mat bir-birinə baxırlar.

Ayom: (müqəssir halda) Amma, axı mən... (mədəsini ovuşdurur) Mən ki, ordan barmaqlarımın ucunda çıxdım?!.. Heç kəsə mane olmamaqdan ötrü. Heç kəs də bilmədi…

Əcayib səslər. Məkanın dərinliyindən, çiyinlərində tabut, bir neçə adam keçir.

Abd: (tabut aparanlara, hüznlə) Allah rəhmət eləsin. Behiştlik olsun. (işgüzar) Tələsməyin. Ehtiyatla. Bir az yuxarı. Sağa-sağa. Bax belə…
Ayna: Heç kəs bilmədi?.. Sən… (əsəbi çılğınlıqla söz axtarırsa da, qəfildən susur, sonra sərt) Sənə görə adam ölüb!.. Özü də bu, öz aramızdı, birinci hadisə deyil. (məkrlə) Sən elə dağıda-dağıda, öldürə-öldürə gedirsən!.. Buna, əfsuslar olsun ki, daha heç cür “təsadüf” adı qoymaq olmur!..
Ayom: Mən… (ayağa qalxır, çaşqın halda tabut daşıyanlara) …bunu istəmirdim!.. (susur, səsi enir, tamaşaçılara) Bu, mənim günahım deyil. Günah onlardadı!.. Bunu onlar özləri edir. Bilmirəm, qəsdən… yoxsa, özləri də bilmədən. (yerinə qayıdır, dəstəyə) Bax, o yubilyar da. Elə bilirsən, onu mən öldürdüm?..
Abd: (boşluğa, qürurla) Yubilyarı o öldürdü...
Ayna: (onu eşitmir) Yox axı, nə qədər olar?.. Sənin hər hərəkətin… (qəfildən susur, ovsunda) Yox, səsin! Sənin səsin hər yerdə çaxnaşmalar yaradır!.. Hər şeyi, hər yeri alt-üst edir. İnsanlar tələf olur!!..
Abd: Onu yaxına buraxmaq olmaz. Yaxın məsafələrdə o daha təhllükəlidir. (qəfildən yazıqlaşır, üzünü qapayır) Həm də, onsuz yaşamaq mümkün deyil... Onsuz, hər şey maraqsız və cansızdı…
Ayom: (heç birini eşitmir) Yox axı, sən bir mənə qulaq as. Bilirsən, o niyə öldü?.. Yubilyarı deyirəm. Çünki… (söz axtarır, qəfildən nə isə anlayıb susur, amiranə) Çünki o… O özündənrazı, miskin şöhrət xəstəsi... (pauza) Orda o hər şeyi qəfildən anladı!...
Ayna: Bəli də, yenə başladı. Nəyi anladı?.. Nəyi?
Ayom: (ovsunda) …O təntənənin özündən qat-qat böyük olduğunu… o qorxunc təntəyə, o lüzumsuz təmtərağa tab gətirə bilməyəcəyini… (sirli səslər) Odu ki, öldü. (qəfildən yuxudan ayılan tək, işgüzar) Hə, özüdü ki, var. O, öz miskinliyindən öldü.
Abd: (tabutun ardınca) Miskin köpəyoğlu!..
Ayna: (müəllim təbiri ilə) Bilirsən, əzizim, mən sənə görə deyirəm. O xətəhal marağı insanlarda sən özün yaradırsan. Bilmirəm bilə-bilə, ya bilməyə-bilməyə. Sonra da gileylənirsən ki: “mənə elə baxdılar”, “mənə belə baxdılar”, nə bilim, “üstümə elə yeridilər”, “qarnıma belə girdilər…” Mənim yaxama keçirsən.
Ayom: Məgər elə deyil?.. Yadından çıxıb yoxsa?.. (ovsunda, tamaşaçılara) Hamının mənə sarı, uçuruma sarı yeriyən tək, yerimələrini deyirəm!.. Burdan… (əlini mədəsinin üstünə qoyur) keçməkdən ötrü növbəyə durmaqlarını deyirəm... (qəfildən qəhərlə) Sən ki… Sən özün bundan dəhşətə gəlirdin ki?!.. Yadından çıxıb yoxsa?..

Ayna danışdıqca bloknotun səhifələyir, bəzi səhifələri qoparıb ovcunun içində xışmalayır və yerə atır. O atdıqca, Abd onları ehtiyatla yığır, hamarlayıb üst-üstə qoyur, qəfildən dəyişilir, qəribə şövqlü addımlarla Aynaya sarı yeriyirir, onun qarşısında dizi üstə düşüb əllərini, dizlərini ehtirasla öpməyə başlayır. Ayna danışa-danışa onu üstündən çırpır.

Ayna: Sən… (söz tapmır) Bilirsən, ümumiyyətlə axır vaxtlar, sən özündən bilmirəm, nə düzəldirsən.
Abd: (əsəbi, Aynaya ) O, bilir. (Ayoma yaxınlaşıb başını mərhəmətlə sığallayır.)
Ayna: Adam-adama baxar da. Yaraşıqlı qadınsan. Kifayət qədər məşhursan. Hamıya, o cümlədən qadınlara da, yaraşıqlı və maraqlı olan nəyəsə baxmaq zövq verir. Burda nə var axı?..
Abd: (boşluğa) Burda o var…
Ayom: Sənin bu miskin diaqnozlarından ürəyim bulanır.

Abd yumruğunu qaldırır, Ayna yayınır.

Ayna: Ürəyin bulanır?..
Ayom: Burda məgər söhbət yaraşıqdan gedir?.. (səsi enir, qanıqara) Məşhurluğun bura nə dəxli?.. Burda… (qəfildən nə isə eşidən kimi üzü işıqlanır) …burda…
Abd: (Ayomun təbiri ilə) …nə isə ayrı mətləb var…

Sirli səslər.. Uzaq boşluqlardan hava sovrulmasını andıran möhtəşəm Nəfəs eşidilir… Ayom ehtizaza gəlir, ovsuna düşmüş kimi hərəkətsiz qalır.
Ecazkar səslər… Ayom görünməz Kiminləsə təmasdan qəribə sərxoşluğa düşür.
Ayna ilə Abd sarsılmış halda bu səhnəni izləyirlər.

Ayna: (ovsunda) Ayrı mətləb?.. Bu… (söz axtarır)
Abd: (gözü Ayomda) …izahı olmayan sirrdi…
Ayna: (hələ də ovsunda, gözü Ayomda) Heç kim də sənin qarnına girmək istəmir. Bu xəstəhal fikirləri də birdəfəlik başından at!

Ayom anlaqsız halda ha yanasa söykənib qalıb... Abd namaz qılır.

Ayna: (qəfildən ayılır, nə isə kəşf etmiş kimi, Ayoma) Onlar… adamları deyirəm, sadəcə… (söz axtarır) Sadəcə, sənə can atırlar!..
Abd: (göylərə) Can atırlar!..

“Can” deyən müxtəlif səslər məkanı bürüyür.

Ayom: (ayılır, vahimə içində) Can atırlar... Can… Can… (“can” sözü böyüyür və çoxalır) Onlar canlarını mənə atırlar… (qəfildən ayılır, Aynaya) Bunu hardan bildin?..
Ayna: Nəyi?..
Ayom: Onların, adamları deyirəm… öz canlarını mənə atdıqlarını!..
Ayna: Bunu bilməyə nə var?.. (rişxəndlə) Böyük işdi.
Abd: (rişxəndlə) Bu, böyük sevgidir!.. Xalq sevgisi!!!..

Hansı uzaqlıqlardansa qorxulu çoxluqla, xorla «can!-can!-can» deyən kütlə səsi eşidilir.

Ayom: (qanıqara) Sevgi?.. (susur, sakit etirafla) Məsələ elə də sadə deyil. Onlar mənə elə-belə baxmırlar…

Sim qırılmasını andıran səs… “sən!..”, “yox!..”, “biz!..”, “mən!..” “aç!..”, “o!..”… deyən səslər, qırıq kəlmələr eşidilir...

Ayna: (dəstəyi kənara çəkir, nifrətlə) Allah… “Elə baxmırlar”, “belə baxmırlar…” (dəstəyə) Necə baxırlar axı?..
Ayom: Onlar... (ovsunda, Məkanın tən ortasındı təslim olan tək, diz çökür) həmişə nə isə istəyirlər.
Ayna: Nə isə istəyirlər?.. Qəribə söz danışırsan. Onlar səndən nə istəyə bilər axı?.. Ev, maşın, yoxsa vəzifə?.. Bir də… (susub ikrahla Ayoma baxır) Sən kimsən axı?..
Abd: (Ayoma baxır, rəhmlə) Onlar ondan keçmək istəyir…
Ayom: (heç birini eşitmir) …Bu, həmişə belə olub. Onlar öz qırmaqlarını atırlar… (hansısa görünməz qırmaqdan yayınan tək, oturduğu yerdə gah sağa, gah sola, gah aşağı əyilir) …mən yayınıram. Onlar atırlar, mən yayınıram…
Ayna: Yenə başladı!.. Hansı qırmağı deyirsən?.. (dəstəyi yerinə qoyub ayağa qalxır, Ayoma yaxınlaşıb dizi üstə oturur, onun dizlərinə dirsəklənib mülayim səslə) Axı niyə hər şeyi bu qədər qəlizləşdirirsən? Qırmaq nədi? Mən heç nə başa düşmürəm. İnsanlar sadəcə… (söz axtarır) …darıxır. (tamaşaçılara) Bəli-bəli, hamı darıxır. (Ayoma) Bunu özün deyirdin ki, həmişə. Deyirdin, əslində ailələr də buna görə qurulur, idarələr də buna görə işləyir… siyasət də, dövlət işləri də, bütün idman yarışları da əslində, buna görə yaradılıb. İnsanlığın böyük Darıxmaq azarından qurtulması naminə! (uzaqlara zillənir) Necə deyirdin onu?.. (Ayomun təbiri ilə) «Qurub-yarada-yarada, söküb-dağıda-dağıda, özümüz də anlamadan, darsıqal bir çevrə boyu hərlənməkdəyik... Binəva cücülər işıqda azıb, işığın başına hərlənən tək… Bu, (əli ilə təsvir edir) kiçicik dairəsi olan, qapalı bir çevrədi... (dodaqları büzülür) …hərlənmənin son məqsədi isə işıqdı... özümüzü çırpıb yandırlığımız həmin o işıq... (vahimə içində tamaşaçılara) Bu ki, dəhşətdi?!..

Məkana sirli qaranlıq çökür. Abd əlində şamlar məkana daxil olur qadınların arasnda əyləşir, şamları öz aralarında bölüşdürür.

Abd: (şamları şamdanlarda bərkidə-bərkidə) Bəzən olur ki, insanlar o darısqal çevrədən qurtulmaq istəyir. Özlərini işığa çırpıb yandırmaqdan ötrü sinov gedirlər.
Ayom: (Abdı eşitmir, Aynaya astadan) Sən başa düşmürsən. (susur, sirr açantək) Onlar həmin o işığa çatmaqdan ötrü məndən keçmək istəyirlər. (əlini mədəsinin üstünə qoyur) Bax burdan.
Abd: (tamaşaçılara) Ordan adamlar keçir…
Ayom: (fikirli) Əslində bu, elə belə də olur.
Ayna: Nə olur?.. (vahimə ilə) Yenə nə deyirsən?..
Ayom: (eyni tərzdə) Onlar məndən keçirlər. Bax burdan. (əlini mədəsinin üstünə qoyur)
Ayna: Ora - insanın ən zərif yeridi. Mədəaltı vəz orda yerləşir. Bir qədər solda. O da bilirsən də…
Abd: …insanın sarı simidi…
Ayna: O sim, çox incə və həssasdı. Xüsusən, əsəbi zəif adamları qəribə hallara salır. Bu xəstəliyin adı da var: pankreatit.

Ayom öz şamını mədəsinə tutur və əyilib bir müddət ora, qaranlıq, dərin boşluğun içinə baxan tək, baxır.

Abd: (kədərlə nəfəs dərir) Mən ordan keçmişəm. (tamaşaçılara, ciddi) Orda dəhliz var.
Ayna: (bezgin) Dəhliz?.. Yenə “dəhliz” dedin?..
Ayom: (hövlanak) Dəhliz?.. Sən hansı dəhlizi deyirsən?..
Ayna: Sən… (ah çəkir) yorğunsan. Elə mən də. Dizlərim əsir. (qalxıb yerinə keçir, şamı söndürüb, lampasını yandırır.)
Ayom: Yorğunluğun bura nə dəxli?.. Ordan həmişə adamlar keçir.
Ayna: (qayğılı) Axı ötən dəfə danışdıq bunu?!.. Razılaşdıq ki, yazmağa bir qədər ara verəsən. İndi, o hadisədən sonra sənə nəyinki düşünmək, danışmaq belə olmaz. Qorxutmaq istəmirəm, bu… (susur, hakim səsiylə) xəbərdarlıqdı!.. O günkü o hərəkətini deyirəm.
Ayom: Hansı hərəkətimi?.. Yenə o yubilyar məsələsini?..
Ayna: Yox, ta srağagünkünü deyirəm. Bütün şəhərə vəlvələ saldığın o çıxışını. Bax bu, ciddi xəbərdarlıqdı!..
Ayom: Xəbərdarlıq?.. (ayağa qalxıb, əlində şam Aynaya yaxınlaşır)
Ayna: O anormal duyğularınla, mən cəhənnəm, camaatın evini yıxırsan.
Ayom: Camaatın... (sərt) Nə mənada?.. (çönüb əlində şam, yerinə qayıdır, şamı söndürüb lampasını yandırır.) Necə?..
Ayna: Bunun necəliyi yoxdu ki?.. Sənin o sözlərindən sonra... srağagün Mədəniyyət kanalından yayımlanan çıxışını deyirəm, mənim qapı qonşum… (tamaşaçılara) Sakit, ədəbli bir ailədilər. (Ayoma, qəzəblə) Sənin o anormal danışığıından sonra gəlin bütün evini… (tamaşaçılara) Siz bir təsəvvür edin, evində nə varsa, hamısını!.. Qab-qacağını, pal-paltarını, paltar şkafıqarışıq çölə - həyətin ortasına töküb kibriti çəkmişdi ki, «bu dəqiqə yandıracağam hamısını!..» (hardasa sındırılan qab-qacaq səsi eşidilir) Qonşular zorla saxladılar. Əri... maaşa baxan adamdı, yazıq, az qala, boğub öldürürdü onu!..
Ayom: (həyəcanla) O da öldü??..
Ayna: Yox, o hələ ölməyib. Xoşbəxtlikdən, biz ordaydıq, köməkləşib kişini araladıq ondan. (tamaşaçılara) Deyirəm, bu da işdi, sən Allah? İllərlə işlə, pul qazan, özünə min əzab-əziyyətlə ev-eşik qur, axırda da biri gəlib dağıtsın...
Ayom: (əsəbi) Onun evini kim dağıtdı?.. Bəlkə deyəcəksən, onu da mən dağıtdım?..
Ayna: (soyuqqanlı) Yox, mən dağıtdım.
Ayom: (heyrət içində) Mən?..
Abd: (boşluğa, qürurla) O evi o dağıtdı…
Ayna: Bəli, sən!.. Məgər birinci dəfədi?.. Məgər o qorxunc sözlərinlə, o yoluxucu duyğularınla az evlər dağıtmısan, az adam məhv eləmisən?..
Abd: (tamaşaçılara, peyğəmlə) Bu, onun peşəsidi. Vəzifə borcu.
Ayom: (sarsıntı və çaşqınlıq içində) Mən… Axı mən…
Ayna: (sözünü kəsir) O gün, həmin o gecə bütün ölkə sənə qulaq asırdı. Sən nə deyirdin?..
Ayom: (xof içində) Nə deyirdim?..
Ayna: O nə dəhşətlər idi danışrdın?.. Əşyalar haqqında... Qulaq asdıqca, mən… (vahimə içində tamaşaçılara) …əynimdəkiləri… (əynindəkiləri əsəbi-əsəbi didişdirir, ayaqqabılarını ayağından silkələyib atır) …dərimi soyan tək, soyub atmaq istəyirdim... Axı özün bilirsən. Bilirsən, sözlərin…
Abd: Əsasən də səsi…
Ayna: Hə-hə, ən çox da səsin!.. İnsanlara təsir edir!.. Danışanda, fikir ver, gör nə deyirsən. Bax həmin o gecə… (yadına salır) verilişin axırında yadındadı necə dedin?.. (vahiməli səslə) “Bizləri dörd bir yandan mühasirəyə alan əşyalar ordusu!”

Zəlzələni, tufanı andıran əcayib səslər. Məkana hardansa saysız-hesabsız əşyalar - papaqlar və dibçəklər, süpürgələr və güldanlar, pal-paltar və çemodanlar və sair tökülür, asılır, müxtəlif tərəflərdə kağız güllər pardaqlanır.

Ayom: Əşyalar?!. (yadına salmağa çalışır) Əşyalar…

Nəhəng bufetlər və şkaflar diri hərəkətlərlə Məkana daxil olur, Məkan boyu, görünməz pultla idarə olunan tək, yeriyirlər. Abd Aynanın arxasında gizlənir.

Ayna: (hələ də ovsunda, Ayomun təbiri ilə) «Onlar bizlərdən qat-qat çoxdurlar!.. Öz cansızlıqları möhkəm və əbədidirlər!.. Biz hamımız bu cansızlar ordusunun həbsindəyik!.. Mühasirədəyik!..»

Abd bufetlərə təslim olan tək, əllərini yuxarı qaldırır.

Ayom: (fikirli) Xatırlamıram. (mizin üstünə dağılan kağızlarda eşələnir)
Ayna: Sənin o lənətəgəlmiş sözlərindən sonra hamı öz əşyalarından… (əsəbi gülüşlə) …qorxmağa başlayıb. Mən özüm boğazımdakı şərfi, (tamaşaçılara) …bu bir tikə parça qırığını, yavaş-yavaş, altdan-altdan dartılıb tarıma çəkilə-çəkilə məni boğmaq istədiyi yerdə tutdum!.. (dəstəyə, əsəbi) Bütün bunlar sənin işindi!.. O məsuliyyətsiz danışıqlarının nəticəsidi!..
Abd: O, təhlükəlidi…
Ayna: Hə, mən o təhlükəni hər an hiss edirəm!.. Ələlxüsus da sən susanda. Sən susanda, niyəsə həmişə mənə elə gəlir ki, (tamaşaçılara, vahimə içində) …hardasa… nə isə baş verir…
Ayom: (kağızlarda eşələnə-eşələnə öz aləmində) Əşyalar… Xatırlamıram. (qəfildən nəyisə xatırlayır) Amma yox, olsun ki… (susub fikrə dalır)

Bufetlər və şkaflar tədricən yoxa çıxır. Abd iri süpürgə ilə ortaya tökülən qalan əşyaları süpürməyə başlayır.

Ayna: (həyəcanla) Hə, noldu?.. Niyə susdun?.. Mən bilirəm. Susursansa, demək… (vahim içində) Demək yenə düşünürsən. Yenə təhlükə saçırsan!..
Ayom: (onu eşitmir) Axır vaxtlar hiss edirəm ki… (susur, çaşqınlıq içində) Mən… (tamaşaçılara) …təsir edirəm!
Ayna: Bəs mən nə deyirəm?.. Yoxsa, mənə qulaq asmırdın?
Abd: (süpürə-süpürə) O, heç də hər şeyi eşitmir…
Ayom: (ovsunda) …Bax, elə ki, nə haqdasa fikirləşməyə başlayıram…
Ayna: (sözünü kəsir) Onu demisən.
Ayom: (ayılır) Demişəm?
Ayna: Demisən. Elə ki, nə isə fikirləşəməyə başlayırsan, o dəqiqə hardasa, nə isə hərəkətə gəlir. Ondansa, sən “təsir” məsələsini dəqiqləşdir.
Ayom: (pərt) Məgər mən bunu demişəm?.. Əlimə qələm alıb nə isə düşünməyə başlayan kimi, hardasa, nəyinsə çalxalanıb işə düşdüyünü… möhtəşəm çömçəyə bənzər nəyinsə hərəkətə gəlib hər yanı… (göstərir) …dovğanı bulayan kimi, bulamağa başladığını… demişəm?..

Möhtəşəm karuselin hərlənməsini andıran əcayib səslər. Bu dəli hərlənmənin sürətindən hürküb bağırışan insan səsləri eşidilir. Abdla Ayna duruxub xof dolu üzlərlə bir-birinə baxırlar... getdikcə, onlar da ha yanasa sovrulmağa başlayırlar…

Ayom: (səsi get-gedə yuxarı notlara qalxır) …Telefonun aramsız zənglər çalıb, qapının, divarların, tavanın döyüldüyünü!.. Hamının qəfildən!.. Bir anda!.. Xəstəhal bir yekdilliklə... məni axtarmağa başladığını... (hardansa, uzaqdan aramsız telefon zəngləri, musiqi, rəqs edənlərin ayaq səsləri, sürətli uçuşlarla ötüşən maşın cüyültüləri, haray səsləri bir-birinə qarışır) …qonşuların rəqs edib, qohumların qəzalara düşdüyünü!..
Ayna: (havaya qalxmamaq üçün Abddan yapışıb, vahimə içində) Onu da demisən.
Ayom: (pərt halda susur, sonra qəfildən nəyisə xatırlayıb tələsik) Bəs əlimə qələm alan kimi, hansı deşiklərdənsə çıxıb barmaqlarımın arasına daraşan kürən qarışqaları?.. Bunu da demişəm?..
Ayna: (ayılır, səslər kəsilir) Qarışqa?.. Qarışqanın bura nə dəxli var?..
Ayom: (fikirləri qarışır) Bu, həmişə belə olur. (söz axtarır) Elə bil… (susur, vahimə içində tamaşaçılara) Elə bil mən… hamıyla, hər yerlə necəsə, hansısa görünməz tellərlə bağlıyam!!..
Ayna: (isterik gülüşlə) Görünməz tellərlə?..
Abd: (süpürgəni, qoşalülə tüfəng kimi çiyninə aşırır) Hələ çox şey eşidəcəyik, (harasa yuxarılara baxır) İnşa Allah!..
Ayom: (ovsunda) Hə-ə… görünməz tellər. (tamaşaçılara, qəfildən ayrı səslə) İnanmırsız?.. Bax, əlimi beləcə… (göstərir) …tərpədirəm, (vahimə içində) …bir də baxıram ki, hardasa, o tərəfdə nə isə… Yox!.. (həyəcanla) Nələrsə!.. (səsi enir, pərt) …hərəkətə gəlir!..

Ağır və tərpənməz olan naməlum möhtəşəmliyin cırıltısı…
Abd və Ayna diksinib bir-birinə baxırlar… Abdın süpürgəsi çiynindən açılıb ha yanasa uçur. Aynanın əlindəki telefon dəstəyi, sudan kənara sıçramış balıq kimi çırpınmağa başlayır. O, dəstəyi, əlini yandırırmış kimi yerə atır.

Ayom: (heç nəyə məhəl qoymadan, hələ də ovsunda) …Bu, əsasən mən fikirləşəndə olur. (qəfildən nə isə kəşf etmiş kimi) A-a-a!.. Deyəsən anlamağa başlayıram… Hə-ə, anlayıram… Bu, o deməkdi ki, mən… daha doğrusu, mənim fikirlərim… təsir edir. (səsi enir, heyrət içində tamaşaçılara) Anlayıram… Onların canı var...

İşıq dəyişir. Səslər, möhtəşəm olan Nəyinsə titrəyişini andıran vıyıltılara keçir.
Ayna qorxu içində dizlərini qucaqlayıb qarnına sıxır.

Ayom: (ovsunda tamaşaçılara) Bax, eşidirsiz?.. (sevinclə) Bu, onlardı!.. Mənim fikirlərim!!..
Abd: (ilahi səslə) Eşidirəm…
Ayna: (vahimə içində) Mən də eşidirəm. Yer… Yer titrəyir!!!
Abd: (döşəməyə, sonra yuxarı baxır) O onu sevir!.. (yoxa çıxır)
Ayom: (o yan-bu yanına baxır, nə isə eləməyə hazırlaşırmış kimi, ayağa sıçrayır) Baxın. Bax, istəyirsiz, indi mən… (susub gözlərini yumur)
Ayna: (təlaş içində) Yox-yox-yox-yox!!! (yazıq səslə) Lazım deyil, xahiş edirəm.

Yerin uğultusu çöldən eşidilən yağış səsiylə əvəz olunur...
Ayom özünü pəncərənin qabağına atıb göyə zillənir, qəhərlənib üzünü tutur. Yağışın səsi ilə bir heçlikdən peyda olan Abd da qəhərlənib başını divara söykəyir.

Ayna: (pəncərəyə boylanır) Başa düşürəm. Anlayıram… bu baş-ayaq, anlaşılmaz duyğularınla sən özünü öz evində hiss eləyirsən. Amma axı… həyat bu deyil?!.. Bir də mənim günahım nədi?.. (incik halda tamaşaçılara) Niyə anlamaq istəmirsən ki, bütün bunlar… dəqiqədə bir düşüb-çıxdığın o dibsiz uçurmlar mənim üçün nə qədər dəhşətlidi?!.. Bütün o dediklərin… o izaholunmaz anlaşılmazlıqların məni əldən salıb. (qəhərlənir) Sən anlamırsan… anlamaq istəmirsən ki, məni də ardınca oralara sürüyürsən… Oralar isə mənim üçün qorxuludu!.. Onu sən blərsən harda nə tərpənir… kim qarnından necə keçir… Mənim günahım nədi?..

Ayom hələ də pəncərədən göyə zillənib. Göy aramla guruldayır. Şimşək çaxır.

Ayna: (gurultudan diksinir) Bu nədi belə?.. Eşidirsən?.. Elə bil göy guruldadı. (dəstəyə) Alo?.. Alo?..

Ayom fikrə gedib, əlindəki vərəqi tikə-tikə edir.

Abd: (astadan Aynaya) Səsi gəlmir…
Ayna: Alo?.. Yenə niyə susdun?.. (Ayom fikir içindədir. Yağışın səsi)
Abd: (kədərlə) Səsi gəlmir…
Ayna: (həyəcanla) …Alo?.. Məni eşidirsən?..

Ayom üşüyən kimi, bədənini qucaqlayır.

Abd: (məkr dolu həzzlə) Səsi gəlmir!..
Ayna: (həyəcanla) Alo? (xof içində) Sən… hardasan?..

İldırım çaxır. Ayna diksinir.

Ayom: (boğuq səslə öz-özünə) Mən… danışa bilmirəm…
Ayna: (həyəcanla) Danışa bilmirsən?.. Niyə?.. Sənə nə isə oldu?..
Ayom: İldırım… (ürəyi gedəcəkmiş kimi, üzünü əlləri ilə qapayır)
Ayna: İldırım?.. Sən “ildırım” dedin?..
Ayom: …Şimşək!.. (susur, yazıq səslə tamaşaçılara) O, mənə təsir edir...
Abd: (boşluğa) O, onu sevir… Bunu anlamaq beləmi çətindi?..
Ayna: Sən… yenə?!.. (əsəbi halda) Mən bu qədər deyirəm, danışıram, amma sən… (qəhərlə) Əvvəllər mən elə bilirdim, bizim söhbətlərin, nə qədər olmasa, bir nəticəsi olur. İndi isə görürəm ki, sən demə, sənin ardınca elə hey hansı çevrə boyuncasa hərlənirmişəm… heç hara uzaqlaşmadan, səmtimi dəyişmədən…

Ayom eşitmir, pəncərə şüşəsinə söykənib qalır.

Ayna: (Ayomun hərəkətlərini izləyir) Başa düşürəm, tək qadınsan. Qadın üçün isə təklik…
Ayom: (ayılır) Təklik?.. Sən “təklik” dedin?.. Məgər mən təkəm?.. Bəs mənim ərim… uşaqlarım?..
Abd: (kədərlə, astadan) Onun heç kimi yoxdu. Heç vaxt da olmayıb.
Ayna: Axı onlar səninlə deyil?!..
Ayom: (çaşqın) Mənimlə deyil?.. (dəhşətə gəlir) Sən… nə danışırsan?.. Onlar…
Ayna: Onlar… (nəyisə xatırlayır) Özün demisən ki, bunu?!.. (Ayomun təbiri ilə) “hansısa səskeçirməz, şəffaf şüşənin o biri üzündədilər…” Bunu sən yazmısan. Hekayəndə.
Ayom: Şəffaf şüşə?.. Hansı şüşə?..
Ayna: Onu səndən soruşmaq lazımdı, hansı şüşədi o?..
Abd: (astadan) Qapıdan girəndə sol tərəfdə…
Ayom: O nə dedi?..
Ayna: Şüşənin yerini deyir. Qapıdan girəndə sol tərəfdə.
Ayom: (əyilib ehtiyatla sola baxır) Orda divar şkafıdı.
Abd: (astadan) Uşaqlar ordadı…
Ayna: (qəddarcasına) Uşaqlar hələ də ordadı!.. Görürsən bir?..
Ayom: (təlaş içində ayağa sıçrayır) Uşaqlar?.. Mənim uşaqlarım?..

İşıq dəyişir. İldırım çaxıntıları...
Ayom qaranlıq dəhlizlərlə dolaşır. İşıq bərqində uşaq səsləri eşidilir.

Səslər: …Al, bax… A-a, qopdu… Bax, qopdu!.. Ana… anacan!.. Mənim anam… (ağlamaq səsi) …O özü deyib… Sən dedin, sə-ən!.. Ve-er, o mənimkidi-i-i!!.. Ana-a-a-a!... Anaca-a-an!!! Ay!.. Burax!.. Sən müəllimsən?.. Ana… ana… Özü deyib… Bu, ikincisidi… A-a, o da qopdu…

Ayom görünməz «qapını» açır… Səslər kəsilir.
İçəri qaranlıq zülmətdi, orda bircə Abdın yarıqaranlıq silueti görünür.

Ayom: (sarsılmış halda) Burda heç kəs yoxdu.
Ayna: O sənin işindi. Necə deyirsən, o cür də olur. Bunu da özün demsən.
Ayom: (sarsılmış) Nə demişəm?.. (iztirablar içində) Axı mən nə demişəm?..
Ayna: Ərinin də, uşaqlarının da, həmin o “şəffaf şüşənin” o biri üzündə olmasını. Bəlkə deməmisən, hə?..
Ayom: (ayıq) Məgər mən elə demişəm?..
Abd: (boşluğa) O, bütün dediklərini unudur… Yazdıqlarını da!..
Ayom: (çaşqın halda xatırlamağa çalışır, mizin üstündəki qəzetləri əsəbi hərəkətlərlə qarışdırır) Hə… ola bilsin, demişəm. Amma axı mən… (susur, müqəssir halda tamaşaçılara) …olanı deyirəm?!..
Abd: O, olmayanı da deyir…
Ayom: Onlar… (günah içində) …ola bilsin ki, həqiqətən o üzdədilər…
Ayna: (tamaşaçılara baxır, qalib səslə) Haradı axı o?..
Ayom: O… (söz axtarır) Ora… elə bir yerdi ki… (susur) Ora … (yazıq səslə tamaşaçılara) Orda mən yoxam…
Abd: Əslində o, düz deyir. O burda yoxdu.
Ayna: (çiyinlərini çəkir, Abda) Qəribədi.
Ayom: (qorxu içində) Nə qəribədi?..
Ayna: Onların, uşaqlarını deyirəm… sənin yanında, gözünün qabağında ola-ola, həm də hardasa, ayrı bir yerdə olmasını deyirəm. Sənə deyim, həm də çox təsirlidi.
Abd: (astadan Aynaya) O, onları sevmir…
Ayom: Mənə də elə gəlir.
Ayna: Nə elə gəlir?..
Ayom: Bütün bunlar həqiqətən sarsıdıcıdır. (qəfildən ayılır, özünə bəraət almaq istəyən tək) Amma mən… Axı mən ümumiyyətlə, onları…
Ayna: (bezgin) Onu demisən.
Ayom: Nəyi?..
Ayna: Onları çox vaxt yadından çıxarmağını.
Ayom: Hə, mən onları… (susur) Yox, mən ümumiyyətlə, heç nəyi xatırlamıram…
Abd: (eyni tərzdə) Kim olduğunu da ona görə bilmir…
Ayom: (ovsunda) Uşaqlığımı… ata-anamı… oxuduğum məktəbi… ərə getməyimi… (fikrə gedir, sonra qəfildən ayılır) Elə bil… heç olmamışam…
Ayna: (özünü ələ alır) Bu, adi depressiyadı. Yəni ruh düşkünlüyü. Qırx yaşından sonra qadınlar bu halları keçirir. Yaddaş pozuntusu, darıxmalar, göz yaşları. Mən özüm də bəzən… (məmnun təbəssümlə) səni unuduram… (Abda astadan) Onda elə rahat oluram ki.
Ayom: (onu eşitmir) …Yaxud, indi, bu dəqiqə varam, əvvəlkilərsə… harasa dağılıb itib. Dəli çığırtı qaranlıq sakitliyə dağılan kimi…

Sim qırılmasını andıran səs.

Abd: O, dahidir…
Ayna: Sən darıxırsan. Əlaxüsus da öz evində. Bunu mən həmişə hiss eləmişəm. Xüsusən telefonla danışanda. Evdən danışanda isə sən ümumiyyətlə, elə bil çabalayırsan. Lehmə bataqlıqda çabalayan kimi. Məgər ora bataqlıqdı?.. (qəfildən ayrı səslə) Belə idisə, niyə ərə gedirdin, hə?.. (susur) Camaatın gününü qara eləməkdən ötrü?.. Sənə deyirdim axı?.. Gördün, axır mən deyənlər oldu.
Ayom: Nə oldu?.. Heç nə olmadı. Mən onu sevirdim. Ərimi deyirəm. (dayanır, qəfildən ovsuna düşür) Daha doğrusu, elə bilirdim, sevdiyim odu. Axı mən… (çaşqın halda tamaşaçılara) Bu, həmişə belə olub, bilirsiz?!..
Abd: (divar güzgüsünün qarşısına keçir, özünə baxa-baxa) Zavallı Onu ömrü boyu axtarıb…
Ayom: (eşitmir) …Ərə getməmişdən əvvəl isə mən elə bilirdim anamı sevirəm… (tələsik) Yəni mənə elə gəlirdi ki, sevdiyim - anamdı. Sonra… mən ona rast gəldim…
Abd: Ərini deyir…
Ayom: (səsi bir ton yüksəlir) …və öz-özümə dedim, «bu, odur! Ömrüm boyu sən demə, mən onu sevirəmmiş!
Ayna: Bu da bunun sözü. Görmədiyin, tanımadığın adamı əvvəlcədən necə sevmək olar axı?..
Ayom: (onu eşitmir, səsi enir) Övladım olanda… (üzü gülür) dedim, «hə-ə, bu, o imiş...»
Ayna: Kim - “o”?.. “O” yəni kim?.. Açıq danış!..
Ayom: (qəfildən yazıqlaşır) Bu vaxtacan… sevdiyim...
Ayna: (müstəntiq təbiri ilə) Aha.
Ayom: Amma sonra… (susur)
Ayna: Hə, sonra nə?..
Ayom: (günah içində) …sonra başa düşdüm ki… Anladım ki…
Abd: (kövrək) …O, məni sevir…
Ayna: (səbri daralır) Hə, di uzatma, nəyi başa düşdün?.. Başa düşdün ki, uşaqlarını da sevmirsən?..
Ayom: (çaşqın) Daha doğrusu, mən bunu hələ dəqiq ayırd eləyə bilməmişəm.
Ayna: (əsəbi) Nəyi?.. Nəyi ayırd edə bilməmisən?.. Məni dolaşdırma, xahiş eləyirəm.
Ayom: (səsi dəyişir, tamaşaçılara, iztirabla) Axı mən… kimi sevirəm?..

Pauza. İldırım çaxır. İşıq dəyişir, ecazkar səslər.

Abd: (hüznlə) Sevgilim…
Ayna: (Abdı eşitmir, çaşqınlıq və anlaşılmazlıq içində) Daha sənə sözüm yoxdu.
Ayom: (onu eşitmir, tamaşaçılara) O… yəni sevdiyim… (çaşqın və müqəssir) …belə məlum olur ki, uşaqlarım da deyil…
Abd: (Aynaya astadan) Uşaqlar buna görə şəffaf şüşənin o üzündədilər.
Ayom: (sərt) Hə, bu, dəqiqdi.
Ayna: (nəfəsini dərir) Bir dəqiqə-bir dəqiqə. Sən yenə düyünlər salırsan. Yenə başım hərlənməyə başlayır. Gəl, bir-bir ayırd edək: demək, deyirsən ki, uşaqlarını sevmirsən. Elə olan halda…
Ayom: (tələsik) Yox, mən onları sevirəm. Amma, bu… (susur, səsi enir, pərt) …o deyil.
Ayna: (səbrsiz əsəbliklə) O deyil?.. Nə – o deyil?..
Ayom: (ovsunda) O hər an hiss etdiyim…

Məkana sakitlik çökür… uzaq boşluqlardan Nəfəsi andıran ecazkar səslər…

Abd:(barmaqlarını dodaqlarına sıxır, Aynaya) Ts-s-s!..
Ayom: (ovsunda) …günəş şüalarının sınıq bucağı altında… şimal küləyinin sol axıntılarında… zeytun budağının qəfil tərpənişində… küçə itlərin bəbəklərində tapıb itirdiyim… (gözlərini yumur, başı hərlənən tək, dayandığı yerdə ləngər vurur) …məni ovcunda saxlayan… (açıb-yumduğu ovcuna baxa-baxa)

Abd başını divara söykəyir, harasısa ağrıyan tək, inildəyir.

Ayna: Sən kimdən danışırsan?..
Ayom: (onu eşitmir, bədənində nə isə axtaran tək) …O, budu buralarda… hardasa, lap yaxınlıqdadı... Mən… (susur, vacib əhəmiyyətli nə isə deyən kimi, sarsıntı və heyrət içində qışqırır) …Onu hiss edirəm!!..
Ayna: (nə isə anlayan tək, dəstəyə astadan) Qulaq as, sən kimi deyirsən, hə?.. O “ildırım”, “günəş” dediyin, adam adlarıdı, yoxsa… (göy gurultusuna diksinir)
Ayom: (onu eşitmir) Çox vaxt O, bax… (əlini mədəsinə qoyur, sonra bir qədər aşağı, göbəyinin üstünə sürüşdürür) …burda olur…
Abd: (kədərlə, tamaşaçılara) …Orda dəhliz var…
Ayna: (içini çəkib əsəbi) Bəlkə adam dilində danışasan, biz də qanaq?!.. Qanaq ki, orda hiss elədiyin həmin o… (Ayomun təbiri ilə) “O!..” nədi, kimdi. Bəlkə… (susur, çoxmənalı) demək istəmirsən?.. Ya deyə bilmirsən, hə?..
Ayom: Bu… (gözlərini həzzlə yumur) … Odur!..
Ayna: Bura bax, deyirəm, bəlkə… sən hamiləsən, hə?.. Ürəyin bulanır?..
Ayom: (ovsunda) Bulanır… Başım da hərlənir…
Ayna: Hamiləsən. Həkimə getmisən?..
Ayom: (gözlərini yumur) …bəzənsə, elə bil uçuram…
Ayna: Bəs mən nə deyirəm?… Hamısı hamiləlik əlamətləridi. Deyirəm, həkimə getmisən?..
Ayom: (oturduğu yerdə gözüyumulu gicəllənir) …daha doğrusu, mən Ounla oluram…
Ayna: Halal xoşun. Bəs onlar?.. Onlar nə dedilər?.. Həkimləri deyirəm.
Ayom: (ayılır) …Onlar?.. Dedilər ki, hamiləliyin bütün əlamətləri var.
Ayna: Aha…
Ayom: …amma…
Ayna: Nə amma?..
Ayom: Bu, o hamiləlik deyil.
Ayna: O hamiləlik deyil? (tamaşaçılara) Başa düşmədim. Hamiləliyin də növləri olur?.. (Ayom pəncərədən göyə zillənib) Sən yenə, hə?.. Bax, deyirəm sənə: uçuruma yuvarlanırsan! Məni də özünlə aparmaq istəyirsən. Cəhənnəmə gedən özüylə yoldaş aparan kimi!.. (tamaşaçılara) Bu adamın beynində Cəhənnəm var, ay camaat!.. Məni də ora sürükləmək istəyir!!! Bəli-bəli!.. (Ayomu barmağıyla hədələyir) Daha bunu gizlədə bilməzsən!.. Hər şeyi Allaha şükür özün öz əlinlə yazmısan. Olduğu kimi. Yadından çıxıb, hə?.. Evə gec gələn ərini xəyalında “basdırmağını”... (tamaşaçılara) Siz bir təsəvvür edin, yazıq oğlan... (Ayoma) Ananın qəbrini… (tamaşaçılara) Siz bir təsəvvür edin - qəbri!!! eşə-eşə, ordan bir vaqon xırdavat - çəkmə tayları, parça qırıqları, eynəklər və əlcəklər, ət maşını və sarmısaqəzən çıxarmağını nə tez yaddan çıxartdın, ay qız?.. (məkrlə) Uşaqlarını... (tamaşaçılara) Dipdiri uşaqı!!! Bu adam corab əvəzinə ayaqlarına geyinirdi?.. (Ayoma) Daha sən nələr eləməmisən ki?..

Ayna danışdıqca işıq titrəyişi. Hansısa qurğunun işə düşdüyünü andıran əcayib səslər.

Ayom: (günah içində) Bunları mən eləmişəm?..
Ayna: Sən! Sən! Mən yox! Mən belə şeylərdən qorxuram! Mən belə şeyləri anlamıram! (tamaşaçılara) Axı vallah da, uşaqları necə əyinə geymək olar?!.. Bir də axı niyə?..
Ayom: (qəfildən nəyisə xatırlayan tək) Hə, yadıma düşdü. Onlar… Mən… (başını aşağı salır, günahkar etirafla) Mən… üşüyürdüm.
Ayna: Üşüyürdün?.. (əsəbi gülüşlə) Geyinməyə ayrı bir şey tapmırdın da, hə?.. (qəzəblə) Elə deyil. Bu, sənin adətindi! Ömrün boyu adamları geyinmisən əyninə?.. Birini çəkmə kimi, o birini corab kimi… (astadan kənara) Cəlladın biri cəllad.
Ayom: Yox, bu… (söz axtarır, qəfildən pərt) O titrətmənin qarşısını geyim almır.
Ayna: (kiməsə eşitdirən kimi) Bilirsən əzizim, mən bir şeyi bilirəm ki, (xüsusi vurğuyla) ana!.. Uşaqlarını cani-dildən sevən qadın onları corab əvəzinə ayağına geyməz!.. Şəxsən mən belə şeylərə nifrət eləyirəm!!!
Abd: O, qadın deyil… (cibindən tapıb çıxartdığı almanı dişləyib çeynəməyir)
Ayom: (diksinir) Axı mən… (çaşqın) …onlar…
Ayna: (onu eşitmir) Yaxşı, uşaqlarını da başa düşdük. Bəs ərin?.. O yazığın günahı nəydi?..
Ayom: (təlaşla) Məgər mən onu da əynimə geyinmişəm?.. Axı mən onu… elə uşaqlarımı da sevirəm. Özü də çox sevirəm…
Abd: (çeynəyə-çeynəyə) O, ərini də özü doğmaq istəyir.
Ayna: (acı kinayə ilə) Aha, demək, indi deyirsən ki, uşaqlarını da, ərini də sevirsən. Belə dedin də?..
Ayom: Bəli, çox sox sevirəm. (ağlamağı tutur)
Abd: (ağzını marçıldadır, astadan) Bu, ona elə gəlir…
Ayna: (səsi enir, dəstəyə astadan) Bilirsən, sənin kimisə sevdiyini, düzünü deyim, mən çoxdannan hiss edirdim. Bunu, ümumiyyətlə, hamı hiss edir. Elə ərin də, uşaqların da. Sadəcə, üzünə vurmurlar. Sənə yazıqları gəlir.
Ayom: Hə… onlar əzab çəkirlər…
Ayna: Bu, təbiidir. Bunu özün də dəfələrlə, açıq şəkildə etiraf da eləmisən ki, o…
Ayom: Mən… (susur, bir müddət tərəddüd edir) …daha doğrusu, O…
Ayna: (kobud) Bəli də, «Mən!», «Sən», «O», «Biz», «Onlar»…
Ayom: (müqəssir halda tamaşaçılara) Mən… yalnız bu yaxınlarda… cəmi bir neçə gün bundan əvvəl anladım ki, ərimi də, uşaqlarımı da… (səsi enir) Ona görə sevirəm…

Möhtəşəm sim titrəyişi..

Ayna: (səbrsiz) Yenə müəmmalar işı düşdü. ”Ona”- yəni, kimə?..
Ayom: (onu eşitmir, ovsunda) …Mənim uşaqlarım… Əslində o uşaqlar… (susur, günah içində) Uşaqlar Ondandı…

İldırım çaxıntıları... İşıq dəyişir.

Ayna: (həyəcanla) Nə?.. Sən nə dedin?.

Çağa səsi. Ayom dəstəyi atıb ayağa qalxır, ovsun içində Abda sarı gedir, onun dövrəsinə hərlənir.

Ayom: (ovsunda) …əslində, bunu mən… (nəyisə xatırlayan tək) hə-ə-ə.. özüdü ki, var… İlk körpəm dünyaya gələn gündən bilirəm…
Ayna: Nəyi?.. (səsi eşidilsin deyə bir qədər bərkdən) Nəyi bilirsən?..
Ayom: Onu… körpəmi… (Pauza. Abdın üzünə lap yaxından baxır, pərt halda tamaşaçılara) …Ona görə sevdiyimi…

Ayomun sözünü təsdiq edən musiqi. Abd Ayomun qarşısında diz çökür.

Ayna: Sən… (sakit hiddətlə) Demək, sən… (tamaşaçılara, sarsılmış halda) …bax indicə, bu dəqiqə dedin ki, uşaqlarını da ona görə sevirsən.
Ayom: (dizi üstə düşüb Abdı, körpəsi təki, bağrına basır) Balam mənim…
Ayna: (üzü dəyişir, məkrlə) Dəhşətə bir ba-ax?!.. Bilirsən, mən sənin həddən ziyadə azad insan olduğun bilirdim. Amma, (əsəbi) …bu də-rə-cə-də!?..
Ayom: (Abdın başını sığallayıb sinəsinə sıxır) Ola bilsin, mən nəyisə düz eləmirəm, düz demirəm… (duruxur, tamaşaçılara) Amma olanı deyirəm.
Abd: (Ayomun qucağından) O olmayanı da deyir.
Ayna: Hansı olanı?.. Dəhlizdə adam gözləməyini, yoxsa, yubileyi dağıtmağını, yoxsa, ərini xəyalında basdırmağını? (səsi getdikcə qalxır) O öldürdüyün adamlar, viran qoyduğun evlər… Məni də… (əl-ayağına baxır, ağlamsınır) …gör bir məni nə hala salmısan?!.
Ayom: (Ayna ittihamları sadaladıqqca, pilə-pillə ayağa qalxır) Sən mənimlə, müttəhimlə danışan kimi danışma. (qəfildən hökmlə) Günahımı de!..
Ayna: Günahını?.. (əsəbi gülüşlə) Bütün bu dediklərim bəs nədi, günah deyil?.. Uşaqlarının… (susub dayanır) Bax indicə, bu dəqiqə nə deyirdin?.. Bu dəqiqə özün öz dilinlə boynuna almadın ki, uşaqların… (o yan-bu yana boylanıb dəstəyə astadan) …ərindən deyil?.. (bərkdən) Dedin-demədin?.. Səninləyəm!!!
Ayom: (Aynaya tərəf getmək istəyirsə də, qəfildən ayaq saxlayır, özü-özünə) A-a-ah demək belə-ə. Başa düşürə-ə-əm. İndi başa düşürəm…
Ayna: Nəyi başa düşürsən?.. Sən nəyi başa düşürsən axı?..
Ayom: (susur, tamaşaçılara) Mən - Günaham…
Ayna: Bəli, bu, adi xəyanətdi. (Ayom onu eşitmir, Məkanın ortasında donuq halda dayanıb qalıb) Alo?!.. Məni eşidirsən?.. (dəstəyə) Yenə niyə susdun?.. Alo?.. (məkrlə) Özünü eşitməzliyə vurma!. Eşit!.. Bu!.. Açıq-aydın xəyanətdi!!!
Ayom: (dik atılır) Xəyanət?.. Sən “xəyanət” dedin?..
Ayna: Bəli, xəyanət! Olmaya, bu sözü də birinci dəfə eşidirsən?..
Ayom: (özü-özünə) Xəyanət… (nəyisə anlamış kimi, üzü işıqlanır) Hə, bu, odur… Özüdür ki, var…
Ayna: Kim?..
Ayom: Xəyanət!.. Odu ki, mən özümü həmişə… (tamaşaçılara) …təsəvvür eləyirsiz?.. Ömrüm boyu hamının, hər kəsin qarşısında günahkar hiss eləmişəm. Necə də dəqiq dedin. Xəyanət…
Abd: (hardasa kənardan, kədərlə) Yazıq balam…
Ayom: (ovsunda, özü-özünə) Mən bunu ömrüm boyu hiss eləmişəm…
Ayna: Nəyi?.. Aman Allah!.. Çərlədim!! (kənara) Ay səni hiss öldürsün elə!..
Ayom: (Aynaya məhəl qoymadan) Hamıdan… uşaqlarımdan da, ərimdən də… (qışqırır) Bütün insanlardan!.. (pərt) Qonşulardan və qohumlardan… Dostlarımdan da…
Abd: (Ayoma, astadan) …ailəmdən də…
Ayom: Hə!.. Ailəmdən də qurtulmaq istəyimi… (fifikrlərində nəyəsə ilişir) Daha doğrusu, bu, necəsə öz-özünə baş verib.
Ayna: Öz-özünə baş verib?.. Demək, deyirsən, bütün bunlar elə beləcə, özü-özünə baş verib də, hə?.. (pauza, qəfildən, nəyinsə işə düşdüyünü andıran möhtəşəm səsdən diksinir) Bəs axı həmişə özün deyirdin ki, (Ayomun təbiri ilə, romantik) “bircə ağacda, bircə yarpaq belə, özbaşına tərpənə bilməz?..”

Uzaq boşluqdan ecazkar Nəfəs axıntısı… Ayom dırnaqlarını əsəbi-əsəbi gəmirir.

Qeybdən səs: (Məkan boyu əks-səda verir) Məni düşün…
Abd: (vahimə içində astadan Aynaya) Onunla işin olmasın…
Ayom: (iztirab və çaşqınlıqda) Mən bunu qəsdən eləmirəm...
Ayna: Qəsdən eləmirsən? Eləmirsən də, hə?..
Ayom: Mən… (fikirləri dolaşır, susur, göylərə baxır, qəfildən ecazkar səslə) Bunu O istəyir…

Anlaşılmaz sivri səslər… narazı nidalar…

Abd: (ilahi nəfəslə, boşluqlara) Məni düşün…

Ayom yerə çöküb başını, qulaqlarına qapayır.

Ayna: (sarsılmış halda) Məni düşün?.. (Ayoma) Bəs mən kimi düşünürəm?.. Düşünə-düşünə, adamlıqdan çıxmışam. (qəfildən çaşqınlıq içində özü-özünə) Yoxsa, bu, mənim alnıma yazılıb?!. Kiminsə əlavəsi olmaq… Xoş əhvalında xoşlanmaq… (üzü dəyişir) …əhvalı çönəndə, onunla bir dibsiz uçurumların qorxunc qaranlıqlarına qərq olmaq… Bu ki, dəhşətdi?!.. Axı mənim də öz istəklərim, öz arzularım var?!.. Axı nə vaxtacan… (qəfildən coşur) sənin o insan ayağı dəyməyən, vəhşi çöllüklərində – qalın, keçilməz bataqlıqlarında çabalamalıyam, hə?.. (Ayom qəzəblə ona zillənib) Sənin o anlaşılmaz ağrılarınla ağrımalıyam?.. Mən o ağrıları… elə o birilərini də… (səsi yazıqlaşır) anlamıram! Buna… (yazıq səslə tamaşaçılara) gücüm çatmır, başa düşürsən?.. Məgər təqsirkaram ki, gücüm çatmır?!.. (Ayom aramla ona yaxınlaşır, üzbəüz dayanır) Mən ki, əlimdən gələni eləyirəm. Sənin o qorxunc sözlərinə saatlarla, (tamaşaçılara) …aylar və illərlə qulaq asıram. (xüsusi vurğuyla) İstəməyə-istəməyə!.. Səni ovutmaq üçün, eşitmək istədiyin sözlərdən tapıb deyirəm, bəlkə əhvalın düzələ. Onları deməmişdən əvvəl ürəyimdə min dəfə götür-qoy eləyirəm, başım çıxmayanların üstündən ehmalca ötüşürəm. Daha neyləməliyəm ki?.. Sənə isə bu da azdı!.. Sən bununla da qane olmursan, rahatlıq tapa bilmirsən!.. Başını o dolama-dolaşıq labirintlərinə salıb azdırırsan özünü!.. Bəli, bəli, özün öz içində azırsan! Sonra da ordan… (üzü dəyişir) qurbanlarının üzəriylə - kimlərisə tapdaya-tapdaya, əzib öldürə-öldürə, meyitlərin üstü ilə çıxırsan! Qalib çıxırsan! (susub sarsıntı içində Ayomun gözlərinin içinə baxır) Amma yo-ox… Mənə gücün çatmaz. Mən sən deyənlərdən deyiləm. Sözlərinin… yox-yox, səsinin tilsiminə düşməyəcəyəm. Çünki bilirəm, səni yaxşı tanıyıram. Sən - təhlükəsən! (şübhə dolu baxışlarla Ayoma baxa-baxa geriyə çəkilir) Daim sirli təhlükə saçırsan. Mən o təhlükəni hər an hiss edirəm. (qəfildən hiddətlə) Qatil!! Qatil!! Qatil!!

Möhtəşəm külək vıyıltısı. İşıq dəyişir. Külək içəridə əsir. Ayom və Ayna, küləyin müqaviməti altında ləngər vura-vura, ha yanasa sovrula-sovrula üzbəüz dayanıblar.
Abd onları kənardan seyr edir.
Külək getdikcə, güclənir və qarşı-qarşıya dayanmış qadınları bir-birindən qoparıb əks istiqamətlərə yuvarladır.
Abd hardansa, yuxarıdan atılmış kəndir nərdivanla üzüyuxarı dırmanır.

PƏRDƏ

İKİNCİ HİSSƏ

Həmin yarıqarnlıq məkan. Elektrik şnurundan asılmış lampa içəridə əsən küləyin müqaviməti ilə yellənir və yelləndikcə yanıb-sönür. Lampanın zəif işığında üzü tük basmış, dizləri, heysizlikdən bükülmüş Abd və saçları səliqəsiz halda çiyinlərinə dağılmış, əyin-başı, kiminləsə əlbəyaxa döyüşdə cırılıb-sökülmüş Ayna görünür.
Abd arxasınca elektrik stulunu, oturaq cərrahiyə kreslosunu andıran əcayib quruğunu sürüyə-sürüyə məkanın ortasına gətirir və yenə nəyinsə ardınca məkandan çıxır.
Ayna bir kənarda əyləşib cırılmış nəyisə tikir.

Ayna: (dodaqlarını güclə tərpədərək, heysiz səslə) …O elə dənizdən danışır. Adam dənizindən. Adamdan da dəniz olar?.. Lap ağını çıxarıb. (əlini saxlayır, başını qaldırır) Bəlkə o… ayrı dənizi deyir?..

Abd hıqqana-hıqqana çarxlı pyedestalı da sürüyüb gətirir və onu Məkanın bir tərəfində yerləşdirir, sonra heydən düşmüş halda özünü pyedestalın üstünə yıxıb nəfəsini dərir.

Abd: (heysiz halda) O, adam dənizini deyir. Yəni – bizləri. (fikrə gedir) Gücü çatmır.
Ayna: (tikə-tikə, əsəbi, qırıq gülüşlə) Gücü çatmır?.. Onun gücü çatmır?!.. Gör bir məni nə günə qoyub?!.. (tamaşaçılara, sarsıntı içində) Mən ki… o cür həyatsevər, şən qadın idim, hər bir şeyin dadını, ləzzətini bilirdim. Ən kiçicik bir şeydən belə zövq almağı bacarırdım. İndi nəyəm?.. (üzü dəyişir) Hər yandan qovulmuş küçə iti kimi, hər şeydən qorxuram. Xof içində yaşayıram. Hər sözdən, hər səsdən ehtiyat edirəm. Pəncərələrimdən qalın pərdələr asmışam ki, çölü görməyim. (Abda baxır) Bəs sən?.. Sən özün gör bir nə günə qalmısan?!..

Məkana Ayom atılır. O, nəyinsə intizarında, narahat addımlarla o baş - bu başa vurnuxur.

Ayna: (nifrətlə Ayoma baxır, kinli) Yenə gəldi. Dünyanı darısqal daxıl qutusuna döndərən xəstə. Buna deyən gərək «balam, yaşaya bilmirsən, öldür özünü də. Bizim təqsirimiz nədi?.. Qələt eləmədik ki, isinişdik sənə?.. Adamları görmək istəmirsən, belə cəhənnəmə gör. Belə adamlar da səni görmək istəmir, sonra?..

Su, hava axıntılarının sovrulmasını andıran səslər…

Ayom: (səsləri eşidib ayaq saxlayır) Mən sizə demək istəyirdim ki… Bilirsiz, nə demək istəyirdim?.. (Abdla Ayna yorğun halda bir-birinə baxırlar) Mən… (qəfildən yazıqlaşır) …sovruluram…
Abd: (pyedestaldan düşüb telefona sarı gedir, nömrələri yığır, qayğılı halda Aynaya) O burda boğulur.
Ayna: Burda, yəni harda?..
Abd: (telefona) Adam arasında.
Ayna: Adam arasında?.. O özü nədi görən, adam deyil?..
Abd: (telefona) Məncə. yox. Bir o qədər oxşamır.
Ayna: (əlini saxlayır) Oxşamır?..
Abd: (çönüb Ayoma baxır) Elədir ki, var. O, adama oxşamır.

Bomba partlayışını andıran səs.

Ayna: (dik atılı, Abda) Siz “adam” sözünü niyə elə dediz?..
Abd: (dəstəyi əli ilə qapayır) Necə dedim?.. Dedim «a-da…
Ayna: (vahimə içində, tələsik) Yox-yox, deməyin!.. (səsi enir) Xahiş edirəm. O sözdən… (əyilib mədəsinə baxır, əlini mədəsinin üstünə qoyur) …mənim buram ağrıyır.
Ayom: (nəyinsə içindən sivişən kimi, sivişib Aynaya sarı yeriyir. Orda təhlükə gözləyən tək, o yan-bu yanına baxır) Orda dəhliz var.
Ayna: (əlindəkini yerə qoyub ehtiyatla ayağa qalxır, Ayoma, heykələ baxan kimi, kənardan baxa-baxa Abda) O, gün-gündən vahiməli olur. Hansısa qədim quşu xatırlatmağa başlayır. Amansız, yırtıcı quşu.
Abd: (heysiz hərəkətlərlə telefonun düymələrini basır) O, qədimdi. Ola bilsin ki, həm də quşdu.
Ayna: Həm də?.. Siz… “həm də” dediz?..
Abd: Əslində… (səsi enir, Ayoma kədərlə baxır) …biz onun barədə heç nə bilmirik.
Ayna: (onu eşitmir) O hər an təhlküə saçır. (hardansa uzaqdan canavar ulartısı eşidilir)
Abd: (dəstəyi yerinə qoyur) Ələlxüsus da fikirləşəndə. O, fikirləşəndə ona baxmaq olmur.
Ayna: Bəs danışanda?.. O, danışanda, elə bil… (susur, harasısa ağrıyan tək, ikiqat bükülür) …nə isə toxunur mənə. (tamaşaçılara, çaşqın halda) Amma nə?..

Qalın-incə səslərlə kamançada və skripkada çalınan məzmunsuz, köndələn musiqi. Ayom öz bədənini - qollarını, əllərini, ayaqlarını tədqiq edirmiş kimi, diqqətlə nəzərdən keçirir. Abdla Ayna qulaqlarını qapayırlar.

Ayom: (ovsunda, əllərinə baxır) Son vaxtlar mənim bu əllərim… (ayaqlarına baxır) …ayaqlarım da… (tamaşaçılara) …uzanır.

Ayna aramla Ayomun ətrafıyla gəzişərək onu, əcayib eksponatı tədqiq edən tək, nəzərdən keçirir.

Ayna: (astadan) O özünü apara bilmir. Özü də bilinir ki, bu, onun özündən asılı deyil.
Abd: (yorğun) O sümrülür. İtir… Bunu anlamaq beləmi çətindi?!.. (harasa, arxaya kədərlə) Bizim aqibətimiz necə olacaq?!..
Ayna: (astadan) O, tamamilə insanlıqdan çıxıb. Elə-belə baxanda da görürsən ki, adam deyil.
Ayom: (qəfildən qulaqlarını qapayır, sarsıntı içində) Daha dözə bilmirə-ə-ə-əm!!!..
Abd: (kədərlə) Yazısı budu, neyləmək olar?.. (qurğuya sarı yeriyir) Sevgi elə bir uçurumdu ki…

Qurğunu ehmal hərəkətlərlə cərəyana qoşur. Asma lampa sönür, qurğu bərq vurmağa başlayır. Abd kədərlə Ayoma baxır. Ayom anlaqsız hərəkətlərlə məkan boyu vurnuxur.
İşıq dəyişir, möhtəşəm xışıltı səsi.
Ayom tələyə düşən yaralı heyvan tək, qısılıb gərilir, nədənsə qorunan tək, əcayib hərəkətlərlə geriyə çəkilib sivişmək istəyirsə də, ayaq saxlayır.

Ayna: (qurğuya sarı yeriyir, orda Abdla köməkləşib qurğunu bir qədər də ortaya sürüyürlər) Kimi sevir sevsin. Allah xatirinə. Sağlığına qismət. Bizim günahımız nədi?.. Amma o da var ki… (sözünü yarımçıq kəsir) Deyirəm, bəlkə o o söz, (barmağını gicgahında hərləyir) hə?.. (Abd üzünü turşudub qaşlarını düyünləyir və Aynaya əyri-əyri baxır. Ayna cəld özünü yığışdırır)
Ayom: (onların, nə isə eləmək istədiklərindən duyuq düşüb pyedestalın üstünə sıçrayır, əllərini arxasında cütləyib dərs danışan şagird təbiri) Əvvəllər mən elə bilirdim, sevdiyim – anamdı. Sonra mən ərimə rast gəldim və düşündüm ki, illərlə dəli sevgiylə sevdiyim – sən demə, o imiş. (danışdıqca səsi yüksəyə qalxır) Sonra uşaqlarım oldu…
Abd: (qurğunu sazlaya-sazlaya Aynaya astadan) Budu bax, yenə başladı.
Ayna: (Ayoma baxır və içini çəkir) E-eh, heyf səndən. Gözəlliyin, sənətin, gül kimi ailən, balaların, şöhrətin… (tamaşaçılara) Adama deyərlər, daha nəyin çatışmır?.. Vallah da…
Ayom: (öz aləmində, coşqun) …dedim bu, onlardı, qanı qanımdan, canı canımdan olan balalarım!.. Amma sonra başa düşdüm ki…
Ayna: (Abda, nəyisə bağlamağa, ya açmağa köiək eləyə-eləyə, lağla) Yenə nəyisə başa düşdü. O hər saniyə nəyisə başa düşür. (səsini ucaldıb Ayoma, lağla) Yenə nəyi başa düşdünüz?..
Ayom: (sarsılmış halda) …Onların məndən olmadığını…
Ayna: (gizli qürurla tamaşaçılara) Gördünüz ki?.. Bu da bunun danışdığı söz. Öz balaları üçün deyir a, hələ bunu. Görün, indi biz kimik bunun üçün?!..

Külək uğultusu eşidilir.

Abd: (əl saxlayır, Aynaya pıçıltı ilə) S-s-s… eşidirsən?..
Ayom: Odu ki, bu sual məni yandırıb yaxırdı…
Ayna: (Abdı eşitmir, Ayoma tərs-tərs baxa-baxa, astadan) Yenə nə yandırıb-yaxır səni, ay yazığ?..
Ayom: …axı mən… kimi sevirəm?..
Abd: (Aynanı dümsükləyir) Eşidirsən?..
Ayna: (uğultuya diqqət kəsilir) Bu nədi belə?..
Abd: (qorxu içində) Hiss eləyirsən?..
Ayna: (vahimə içində) Nəyi?..
Abd: Yer yırğalanır. (göylərə, sonra döşəməyə baxır, vahimə içində) O, onu çox sevir…
Ayna: (astadan) Amma axı… (susur, qəfildən əsəbi) Kimdi axı bu «O»???.. (uğultu güclənir, Ayna bu səsdən diksinib Abdın qolundan yapışır, astadan) Məni xilas eləyin!..
Ayom: (qollarını qoltuğuna vurub nəyisə, kimisə gözləyirmiş kimi, o yan-bu yana gəzişir, qəfildən ayaq saxlayır, müqəssir səslə boşluğa) Mən adama-a-a-am!..
Ayna: (Abda qısılır, Ayoma baxa-baxa astadan) Sənə inanana lənət!.. (uğultu səngiyir, Abda) O, kabusdur. Ağ kabus. Bir adam ki, (əlini saxlayır, tamaşaçılara) …ömrü boyu kimisə sevə (əsəbi gülüşlə) və kimi sevdiyini heç özü də bilməyə, gah ildırımdan, gah küləkdən, gah mədəsindən dəm vura…
Abd: (qurğuyla əlləşir, hüznlə) Onlar da elə dedilər…
Ayna: (sevincək) Nə dedilər?..
Ayom: (nəyisə gözləyən kimi, əsəbi-əsəbi o yan-bu yana yeriyir, birdən ayaq saxlayıb hansısa görünməz arakəsmədən içəri) Noldu, hələ çox qalıb?..
Ayna: (Ayoma sarı, rəsmi) Gözləyin!.. (qurğuda əlləşə-əlləşə, astadan Abda) Nə dedilər?..
Abd: Dedilər… (gözü Ayomda, Aynanın qulağına astadan nə isə deyir, bircə axırıncı sözü eşidilir) …əmbur - təşhəd!..
Ayna: (içini çəkir, kədərlə Ayoma baxa-baxa, astadan) Dəhşə-ə-ət!..
Abd: S-s-s… (astadan) Yazı belədir.
Ayna: Mənsə… (vahimə içində) mən-bədbəxt, gör bir nə qədər vaxtı onunla bir stolun arxasında, yanbayan… (Asma lampa yanır. Əcayib səslər.) Gecələr yuxuda… (yadına salmağa çalışır, özü-özünə) Yuxuda idi, ya yuxudan əvvəl idi?.. O… (dəhşətli sirrin astanasına çatmış kimi) …elə hey nə isə deyirdi… Onun dedikləri, niyəsə heç vaxt mənim yadımda qalmır. Bircə səsi qalır. (qorxunc skripka-kamança tandeminin səsi) Səhəri günü də, hələ bir neçə gün sonra da, o səs bədənimin… (bədənini, iynə girmiş kimi əsəbi hərəkətlərlə yoxlayır) …ha tərəfindənsə bitməyə başlayır… (qəfildən dizi üstə düşüb Abdın dizlərini qucaqlayır) Mənə kömək eləyin, yalvarıram…

Kamança-skripka tandemi. Ayom diksinir, bədənini qucaqlayır.

Abd: (donuq vəziyyətdə, mütəəssir) O, adam ola bilmədi. Bəzən o… (Ayoma məhəbbətlə baxır, üzü işıqlanır) çəhrayı şüaya bənzəyir. Bəzənsə… (susur, vahimə içində) …dağıdıcı dalğaya!
Ayna: (nifrətlə Ayoma baxır) O, qadın deyil.
Ayom: (ayaq saxlayıb onlara sarı) Noldu, hələ çox qalıb?..
Abd: (qurğuyla əlləşir, əsəbi halda Ayoma) Dedilər gözləyin, demək gözləyin, vəssəlam!..

Ayom telefona sarı gedir, nömrələri yığmağa başlayır.

Ayom: (həyəcanla telefona) Heç bilmirəm bu, necə oldu. Bu, mənim günahım deyil. Günah onlardadı…
Ayna: (əli ilə Abda nə isə işarə edə-edə) Həmişəki kimi şişirdirsən. Noldu, nə baş verdi axı?.. Tutaq ki, orda bir qədər gözlədin, nolsun ki?..
Ayom: Yox, axı bilirsən, mənim heç ağlıma da gəlməzdi. (Ayna ilə Abd ehmal addımlarla arxadan Ayoma yaxınlaşırlar)
Ayna: (Abda göz vurur) Narahat olmalı bir şey yoxdu...
Ayom: …Yox, məsələ bundadı ki… (vahimə içində) …mən Onu orda axşama qədər gözlədim. Dəhlizdə. Hava qaralana qədər…
Ayna: (sakit) Nolsun ki?.. Burda nə var axı?..
Ayom: (onu eşitmir) …minlərlə adamın arasında!.. Saatlarla… yoxsa, illərlə?!..
Ayna: O sizə elə gəlib. Axı siz… O dəfə razılaşdıq axı bunu?! Sizin zaman duyumunuz bir qədər belə… necə deyim?.. (Abd Aynaya işarə verir)
Ayom: Zaman duyumunun bura nə dəxli?.. Mən gözləyirəm… arada bir qapını açıb: “noldu, hələ çox qalıb?..” - deyirəm. Ordansa: “Gözləyin…” - deyirlər. “Gözləyin”, vəssəlam. Gözləməyin axırı gör bir nə ilə bitdi?!..
Ayna: (danışa-danışa arxadan Ayoma yaxınlaşır) O da sizi gözləyib. Bu, adi bir anlaşılmazlıqdı. (Abd astadan Aynaya nə isə deyir, Ayna qəfildən Ayomun qollarını arxadan burur)
Ayom: (qorxu içində) Sən… siz neyləyirsiz?..
Ayna: (onu eşitmir, Ayomun təbiri ilə) Yox axı, bilirsən, mənim heç ağlıma da gəlməzdi… belə şeylər mənim həyatımda ümumiyyətlə, olmayıb…

Ayom qolları bağlı halda vurnuxur, Aynanın əllərindən sivişmək istəyirsə də, çıxa bilmir. Onlar əlləşirlər.

Abd: (sinəsinə asılmış eynəyi gözünə taxıb mizin üstündəki alətləri bir-bir, diqqətlə gözdən keçirir) Kimin ağlına gələrdi?.. (əlini saxlayır, tamaşaçılara) Kimin ağlına gələrdi ki, bu çəhrayı şüayabənzər məxluq… (Ayoma baxır, səsi qəddarlaşır) …belə bir qorxunc, dağıdıcı dalğaya çevriləcək?!
Ayom: (çırpınır) Buraxın məni!.. Buraxın, deyirəm! Mən dalğa deyiləm!
Ayna: (Ayomu itələyib qurğuya oturdur, qollarını qurğunun qolçaqlarına salır) İndi adam oldu. Yadına insanlıq düşdü.
Ayom: Haqqınız yoxdur!.. Mən heç bir qanunu pozmamışam! (həyəcanla) Siz… siz bilmirsiz! (tpamaşaçılara yazıq-yazıq) O qanunlar öz-özlərinə pozulurlar… Mən onlara toxunmadan… İnanmırsız?.. Bu dəqiqə deyim. Bax, tutaq ki, mən küçə ilə gedirəm… (Abd ilə Ayna Ayomun arxasında nə isə bururlar) Yaxud, evdə, yazı stolumun arxasında otururam, bir də görürəm… (qəfildən susur, o yan-bu yana baxır, boşluğa) Siz hardasız?.. Məni eşidirsiz?..

Abd Ayna ilə pıçıldaşa-pıçıldaşa Ayomun köynəyini qaldırır mədəsinin hansı nöqtənəsə basır.

Ayom: (inildəyir) A-a-ay!.. Siz neyləyirsiz?..
Abd: (Ayoma məhəl qoymadan, astadan Aynaya) Budu bax, buradı.

Ayna tələsik eynəyini taxıb Abdın göstərdiyi nöqtəyə zillənir, əlini o yerə basır. Ayom bağırır.

Ayna: (Ayomun çığırtısına məhəl qoymadan, həmin yerə eynəksiz baxır) Yox, bu, o deyil. Burda anadangəlmə çökək var. Baxın… (əlini ağrılı nöqtədə oynatdıqca, Ayom daha bərkdən çığırır. Çığırtıya məhəl qoymadan) Görürsüz?..
Ayom: (ağlayır) …Ora dəyməyin!.. Orda yara var!..
Abd: (əlindəki alətləri, itiləyən kimi bir-birinə sürtür) Bunu da nəzərdən qaçırmayaq ki, onun dəqiq kim olduğunu biz hələ bilmirik.
Ayom: (yazıq-yazıq) …Dəyməyin… Əl vurmayın!.. Yalvarıram… Siz səhv edirsiz!.. Vallah səhv edirsiz… Mən – sizlərdən biriyəm!.. Sizin kimi, adamam…
Abd: (Ayoma məhəl qoymadan, əlini onun mədəsində, sinəsində gəzdirə-gəzdirə, hansısa nöqtəni axtarır, özü-özünə) Bax, o hardasa, buralarda olmalıdı. Amma, o, nə budu… (Ayomun hansısa nöqtəsinə basır, o çığırır) …nə də bu.
Ayna: (Ayomun qarnının müxtəlif nöqtələrinə basıb onu çığırda-çığırda, fikirli) Hə… rekasiya o deyil.
Abd: (başıqarışıq) Bəs mən nə deyirəm?.. (qurğunun başına hərlənib Ayomun qarnının içində, şkafın içində eşələnən tək, eşələnir. Ayom dəli bağırtılarla bağırır) Bəlkə burdan prob eləyək?.. Burdan daxil olanda, o, təxminən bax-ba, buralarda olmalıdı. Şoğərib…
Ayna: (əllərini Ayomun qarnının içinə salır, Ayom bağırır) Siz haranı deyirsiz, başa düşə bilmirəm?.. O, təxminən bax, bu nahiyələrdə olmalıdı. (Ayomun mədəsini əlləşdirir, o, çığırır) Mədəaltı vəzin yaxınlığında.
Abd: (əlini, Aynanın göstərdiyi nahiyəsinə salır) Aha!.. Düşdüm. Budu bax… (əlini bir az da dərinə salır, əli dirsəyinəcən Ayomun mədəsinə girir) Özüdü ki, var. Aha!.. (qəfildən qolu, az qala çiyninəcən Ayomun mədəsinə girir, çaşqın) Bu nədi belə?.. (geriyə dartınırsa da, qolunu Ayomun mədəsindən çıxara bilmir) Mən… Məni… Saxla!.. (qışqırır) Saxla məni-i-i-i!!!..

Ayna başılovlu halda Abdın belindən yapışırsa da, onu Ayomun qarnından çıxara bilmir. Gülək sanki Ayomun qarnının içindən əsir və getdikcə güclənir.

Ayom: (daha ağrı hiss etmir, üzgün halda) Mən söz verirəm!.. Daha danışmayacağam. Yazmayacağam… Fikirləşməyəcəyəm də. Söz verirəm. Söz verirəm.
Ayna: (hıqqana-hıqqana) Susmağın ondan da betərdi!.. (Abda) Gücüm çatmır…
Ayom: Susmayacağam da. Söz verirəm!..
Abd: (qolları Ayomun içində, nəfəsi kəsilə-kəsilə, kiməsə) Buraxın!.. Burax məni!..
Ayna: (Abdı darta-darta) Gücüm çatmır!…

Ayna Abdı dartıb axır ki, Ayomun içindən çıxarır və hər ikisi arxası üstə yerə sərilirlər. Bir müddət hər ikisi heysiz təngənəfəslikdə zarıyırlar.
Küləyin güclənməkdə olan uğultusu eşidilir.
Ayom uğultudan nə isə anlayan tək, həzzlə gözlərini yumur…

Ayom: (gözüyumulu) …Söz verirəm… Söz verirəm... Söz verirəm...
Abd: (bir təhər ayağa qalxır, belini tutub heysiz addımlarla Ayoma yaxınlaşır, onunla üzbəüz dayanıb bir müddət nəfəsini nizama salır, heysiz səslə) Nəyə söz verirsən?.. (qəfildən əsəbi çığırtıyla əlində saxladığı skalpeli dəmir qabın içinə çırpır) Orda dəhliz var!..
Ayna: (ayağa qalxıb üst-başını çırpır, əsəbi) Bu, dəhliz deyil, uçurumdu, uçurum!..
Abd: (iztirab içində tamaşaçılara) Odu ki, bu gündəyik. Buna heç gün də demək olmaz. Əslində bu, kölə… Tfu!.. kölgə həyatıdır. Bilmirsən varsan, ya yoxsan?!.. Görüntüsən, yoxsa… (qol-qıçını yoxlayır) gerçəklik?!.. (küləyin uğultusunu eşidir, üzü işıqlanır) Amma həm də, daim onun yaxınlığında olmağın, ona hər an, hər saniyə toxuna bilməyin, nəfəsini, səsini öz canında, ciyərlərində hiss etməyin səadətini nə verə bilər?.. (üzü dəyişir, səsi enir) Nə yazıqlar ki, bu, kölgə səadətidi… Duyulanların duyumu… Yaşanılanların yaşantısı… Sonu, dibi görünməyən miskin səadət uçurumu!.. Bu, necə səadətdi?.. Səadətdimi bu?.. Səadət beləmi olur?.. (səsi enir, öz-özünə) Səadətin səadəti. Gölgə səadəti… Əvvəli-axırı olmayan, xırda əzablar və nəşələr dolu fasiləsiz səyahət… (qəfildən ayılır, hüznlə tamaşaçılara) Hə, bir şey aydındır ki, bu səyahətin sonu yoxdur. Bu səyahətə məhkumluq var. (susur, Aynaya hüznlə) Məhkumsa - bizik…
Ayna: (təlaşla) Biz?.. Biz - məhkumuq?.. Bunu onlar dedi?..
Abd: (şprisə dərman doldurub Aynaya uzadır) Haydı!..
Ayna: (şprisi Abddan alır) Bunun hamısını?.. Bu, çox deyil?..
Abd: (alətlərlə əlləşir, başıaşağı) Orda nə var ki?.. Bayaqdan azadlıqdan dəm vuran sən deyildin?.. İndi noldu?..
Ayom: (şprisi görüb vahimə içində) Yo-ox!.. Yox-yox-yox-yox!.. Eləməyin!.. Xahiş edirəm… (çırpınıb qurğudan çıxmaq istəyirsə də, çıxa bilmir) Tövbə eləyirəm!.. Daha heç vaxt!
Abd: (əlini saxlayıb sakit səslə Ayoma) Bəs dəhliz?.. O necə olsun?..
Ayom: Dəhliz?.. Siz… (gah Aynaya, gah Abda baxır) …hansı dəhlizi deyirsiz?..
Ayna: (şprisin havasını buraxır) Bayaq az qala düşüb öldüyü dəhlizi deyir!..
Abd: (qəzəblə) Camaatın bir-bir düşüb itdiyi dəhlizi deyirəm!.. Hamının sümrüldüyünü!..
Ayom: (başını qaldırıb tamaşaçılara) Sümürüldüyü?..
Ayna: (məkrlə) Guya bilmirsən?.. Özünü bilməməzliyə vurma. (barmağıyla hədələyir) Bunu mən çoxdan hiss eləyirdim!.. Amma, yox!.. (sinəsinə döyür) Məni sümürə bilməyəcəksən!..
Ayom: (çaşqın halda gah Aynaya, gah da Abda baxır) Bu… bu, mənim günahım deyil. (tamaşaçılara) Günah onlardadı!.. Bunu onlar özləri edir… İnanın mənə!.. (Aynaya) Onlar mənə can atırlar!.. (tamaşaçılara) Yəni canlarını mənə atırlar! Könüllü şəkildə!.. Mən istəmədən! Bunu onlar özləri istəyir, niyə başa düşmək istəmirsiz axı bunu?!..
Ayna: Nə istəyirlər axı?..
Abd: (əlini ehtiyatla Ayomun mədəsinə qoyur) Onlar dəhlizə düşmək istəyirlər. (kədərlə) Xilas olmaq istəyirlər.
Ayna: Xilas olmaq?.. Bisimillah!.. Nədən?..
Ayom: Nədən? (üzü dəyişir) Özlərindən. İçlərindəki qorxunc məxluqatdan...
Ayna: (Abda) Bu, nə danışır?.. Hansı məxluqat?.. (tamaşaçılara, qorxu içində) Adamın içində də məxluqat olar, ay başınıza dönüm?.. (əyilib şübhəylə öz qarnına baxır)
Ayom: (ovsunda, tamaşaçılara) …oralarının keçilməz bataqlıqlarından! Yarıqaranlıq, soyuq darıxma kameralarından! (həmlə edib kreslodan qurtulmaq istəyir)

Şarmankada ifa olunan musiqi eşidilir. Məkan, adama bənzər müqəvvalarla və müqəvva kimi hərəkət edən adamlarla dolur. Onlar Ayomu əhatəyə alırlar.

Ayom: (onların arasından, sıx cəngəllikdən xilas olmaq istəyən tək, qışqırır) Orda… onlarda… onların hər birində!..

Müqəvvalar müxtəlif səslərl çıxara-çıxara, məkan boyu yeriyirlər. Ayomun sözləri bu əcayib səslər yığnağının içində əriyib itir.

Ayna: (vahimə içində başını tutur, Abda) Bu… nə danışır?.. (Ayoma) Sən nə danışdığını bilirsən?..

Hay-küylü bazar meydanını, stadionu andıran qarmaqarışıq mənzərə.
Ayom izdihamın içindədir. O kütlənin arasından nə isə çığırırsa da, səsi eşidilmir, vurnuxub çıxmaq istəyirsə də, çıxa bilmir.

Abd: (qışqırır) Yalandır!.. Elə şey ola bilməz!..
Ayna: (səsi eşidilsin deyə, bərkdən) Bizi qorxutmaq istəyirsə-ən?.. Bundan həzz alırsa-an?..
Ayom: (Aynanı eşitmir, izdihamın içindən səsi eşidilsin deyə, bərkdən) …Bax, həmin o məclisdə də!… O darısqal adam bataqlığında!… Sən elə bilirdin, orda tək bir sən gördüyün adamlar idi?.. Orda… (müqəvvalar və adamların da hərəkətləri və səsləri səngiyir) …Ora adam meşəsi idi!..
Ayna: (çaşqın) Nə meşə?.. Hansı meşə?..
Ayom: (tamaşaçılara) …Odu ki, birdən-birə… elə oturduğum yerdə… bir də hiss elədim ki, ürəyim ağzıma gəldi! Hardansa… (əlini mədəsinin üstünə qoyur, çaşqın halda) …bax burdan - içəridən elə bil nə isə budaq atdı… məni ayağa qaldırdı... (Abd ehmal addımlarla arxadan Ayoma yaxınlaşır, boğazından açdığı uzun şərfi onun boğazına dolayıb boğmağa çalışırsa da, Ayom onun əlindən qurtulur, təngənəfəs Aynaya) …Bilirsən, o nə idi?.. O ağzıma gələni deyirəm… O!.. (yenidən hərəkətə gələn izdiham kütləsi ilə itələşir) …ürəyim deyildi… Bu!.. (ayaq saxlayır, qələbə şüarıyla) Mən idim… Mən özüm!..

Səslər və işıq dəyişir. Abd vahimə içində geriyə səndələyir.

Ayna: (tələsik hərəkətlərlə müqəvvaları ipdən açıb yerə sərə-sərə) Heç nə başa düşmürəm. Daha doğrusu, eşitmirəm. Sən… siz… hardasız?.. (Ayomun, müqəvvalardan birinin başını qoparmaq cəhdlərini görüb) Yenə nə edirsiz orda?.. Nə deyirsiz?.. (onu itələyirlər, az qalır yıxıla)
Ayom: (izdihamın itələşməsində özünü zorla saxlayır, tamaşaçılara) …Həmin o məclisdə… burdan (əlini mədəsinin üstünə qoyur) …içəridən… hava qabarcığı kimi qalxıb boğazıma tıxanan…
Abd: (hardansa kənardan, kədərlə) O özü idi…
Ayom: (Abda sarı qaçır, onu qucaqlayır) Hə!.. Məni… həmin o adam darısqallığında qoyub aradan çıxmaq istəyən…
Abd: (kədərlə) …Mən idim…
Ayom: (heyrətlə haranısa, arxanı göstərərək, ucadan) …O idi!..

İzdihamın içindən çığırtı səsləri eşidilir.
Hücum xarakterli ritmi vuran təbillərin səsi eşidilir

Ayna: (qeyzlə) Siz yenə o üzə çönürsüz!.. Mən fikir vermişəm - hava dəyişikliyi sizə həmişə belə təsir edir. Özünüzü ələ alın!.
Abd: S-s!.. O, sirr açır…
Ayom: (ovsunda, tamaşaçılara) …Cəmiyyətlər!.. Bizim hər birimizdə… (təbil səsləri)
Ayna: (Abda qısılıb, astadan) O niyə belə edir?..
Abd: Mane olmayın. Hərçənd ki, ona mane olmaq mümkün də deyil. Olsun ki, o… (tərəddüd içində, lap astadan) …bizi də özü ilə aparmaq istəyir.
Ayna: (vahimə içində) Hara?..
Ayom: (qulaqlarını əlləri ilə qapayır) …Onlara… (susur, tamaşaçılara baxır) …bu qədər adama… Hər adamda bir ordu adama! (səsi getdikcə, yüksəlir) Bu ucsuz-bucaqsız adam dənizinə… (harasa uzaqlara) …daha gücüm çatmır… (bağırır) Çat-mı-ı-ı-ır!!!..

Radio dalğalarının pozuntu səsi. Ayom qulaqlarını qapayır, məkan boyu vurnuxub ha yanasa yoxa çıxır.

Ayna: (təşvişlə boşluğa) Dayanıı-ın!.. Hara?!. Bəs mən?..
Abd: (Ayomun ardınca məhəbbətlə) O, getdi…

Radio dalğalarının pozuntu səsi getdikcə, azalır və itir. Məkanı tərk edib uzaqlaşan izdihamın səsi. İşıq enir.
Ayna səhnədə təkdir

Ayna: (yazıq səslə) …Siz hardasız?.. Məni eşidirsiz?.. (qaranlıqdan Naməlum kəs peyda olur. O kəsik, səssiz addımlarla Aynaya sarı yeriyib onun arxasında dayanır. Ayna onu görmür.) Siz hara itdiz?.. Bunu necə başa düşüm, hə?.. (telefonun dəstəyini qapıb tələsik nömrələri yığır) Alo?.. Məni eşidirsiz?.. (əlacsız) Niyə susduz?.. Siz susanda, mən niyəsə elə bil… (xoflu baxışlarla ətrafına göz gəzdirir, sakitliyə diqqət kəsilir, astadan) …yoxa çıxmaqdan qorxuram. (Naməlum kəs Aynanın arxasında əcayib hərəkətlərlə tərpənir) Bayaq dediyiniz o təzə söz isə… (susur, ağlamsınır) O söz… (qəfildən nə isə hiss edib vahimə içində ayağa sıçrayır, döşəməyə oturduğu kreslonun altına baxır) …niyəsə mənə, yoxluqdan da qorxunc gəlir. (yazıq səslə) Məni eşidirsiz?.. (qəfildən əsəbi) Cavab verin! (yenə nə isə hiss edib diksinir, ayaqlarını qarnına qısır, yarıqaranlıq döşəməyə baxa-baxa, yazıq-yazıq) Axı siz bilirsiz. Bilirsiz ki, siz susanda elə bil həmişə… (ehtiyatla ətrafına baxır) …hardasa, nə isə hərəkətə gəlir…

Məkanın qaranlıq dərinliyindən Naməlum kəsin biri də peyda olur. O da həmin kəsik hərəkətlərlə yeriyib Aynanın yan tərəfində dayanır.

Ayna: (vahimə içində kreslonun üstünə sıçrayıb döşəməyə zillənir) Burda elə bil nə isə tərpənir. Eşidirsiz?.. (qəfildən nə isə anlamış tək) Bəlkə siz… (susur, qəzəblə) Siz yenə fikirləşirsiz??.. Axı söz vermişdiz?!.. (iri kəpənəyin çırpınmasını andıran əcayib səslərə dik atılır, vahimə içində döşəməyə baxır) …Burda döşəmədə… elə bil nə isə… Yox!.. Nələrsə tərpəşir… Onlar… (içini çəkib ağlamsınır) Mən o sözü deməyə qorxuram....
Naməlum
kəs: (bir addım irəli çıxıb əlini mədəsinin üstünə qoyur)) Burda dəhliz var!..

Ayna çığırıb dəstəyi tullayır, huşunu itirir. Naməlum kəs Aynanı qurğunun üstünə uzadır.
Məkanda Ayom görünür.

Ayom: (təngnəfəs) …Orda… onların… hər birində… Bizlərdə… (vaiməli bağırtıyla) …edamlar edilir!..

Uzaqdan, möhtəşəm izdihamın səsləri eşidilir, getdikcə itir.
İşıq enir. Məkana sakitlik çökür.
Qəfildən məkanın qaranlıq dərinliyindən Naməlum Kəsin biri də görünür. O kəsik addımlarla irəliyə çıxıb əlini mədəsinin üstünə qoyur.

Naməlum
kəs: Burda dəhliz var…

Ayna özünə gəlir, Ayomun üstünə şığıyıb onu yenidən qurğuya salmaq istəyir. Qadınlar vurnuxurlar. Abd özünü köməyə yetirir. Onun kimə kömək etdiyi anlaşılmır.
İşıq enir. Asma lampanın titrək işığında Məkanın dərinliyində nələr baş verdiyi anlaşılmır.
…Nəhəng sal şüşənin sınmasını andıran səsdən sonra Məkana qaranlıq çökür.

Ayom: (qaranlıqda səsi eşidilir) …Qorxuram…

Məkan aydınlaşır. Ayom təkdir. Tənha külək vıyıltısı eşidilir.
Hansısa uzaqlıqlardan ötüb keçən izdihamın səsi eşidilir və kəsilir.
Yağışın səsi eşidilir. Yağış bircə Ayom dayanan yığcam dairəyə yağır. Ayom ovuclarını yağış damlalarıyla doldurub içir, üzünə çəkir, ovuclarını yenidən doldurub saçlarına tökür. Musiqi. Sirli işıq əvəzlənmələri.

Ayom: (ovuclarına doldurduğu yağış damlalarına) Hə-hə, hər şey həqiqətən də belə olmuşdu. Əvvəllər mən elə bilmişdim sevdiyim anamdı. Sonra ərimə rast gəldim, dedim, olsun ki, ömrüm boyu onu sevirmişəmmiş. Sonra uşaqlarım oldu… (yağış damlalarının səsi) Dedim, bu, yəqin ki, onlardı?!.. (üzü işıqlanır) …Lakin bir gün… günlərin bir günü… günəş şüalarının solaxay kəsiyində... şimal küləklərinin aşağı istiqamətində, şimşək çaxıntılarının bərqləri axınında axır ki, anladım… (susur, ovcuna doldurduğu yağış damlalarını öpür) Anladı-ı-ım… Anladı-ı-ım!.. (məkandan çıxır, səsi bir müddət hardansa uzaqdan eşidilir və itir)

EPİLOQ

Ayna: (stolüstü lampanın işığında kiminləsə telefonla danışır. Səsi dəyişib)…Axır ki, qurtuldum o kabusdan! Dünyanı darısqal daxıl qutusuna döndərən o ruhi xəstədən!.. (rahatlıqla nəfəs dərir, səsi mülayimləşir) Həyat ki, bu qədər gözəldi?!.. (ətrafına nəzər salır, havanı qoxlayır) Nə yazıqlar ki, bu gözəlliyi, bu firavanlığı o görə bilmədi. Bu gözəllikdə dünyanı necə görməmək olar axı?!.. Bu al-əlvan, dadlı-məzəli həyatdan necə doymaq olar?.. Dadmaqla ki, o, bitmir?!.. Dadılası şeylər də… (üzü qəfildən dəyişir, bayağılaşır, çoxmənalı təbəssümlə gülümsəyir) o qədərdi ki… İnsanın buna ömrü çatmaz!..

Aynanın danışığı tədricən sürətlənir, hərəkətləri, mexaniki kukla hərəkətlərinə keçir. Daha sonra o, anlaşılmaz sözlərin və hərəkətlərin sürətinə dözməyib, sınıq elektron oyuncağı kimi lampanın üstünə yıxılır. Elə bu an, məkanın əks tərəfində stolüstü lampa yanır. Orda Abd telefonla danışır.

Abd: (boğula-boğula) …Bilirəm-bilirəm… Demək olar ki, artıq yox halındayam… Yalvarıram, heç olmasa, öz ölümümü verin. Mən ki, özümü yaxşı aparmışam?!.. Əmrinizdən çıxmamışam. Çox şey istəmirəm ki?! Öz ölümümlə ölmək istəyirəm, vəssalam. (sarsıntı içində) Ən çox qorxduğum - ölümümün səhv salınmasıdır. Bilirəm, bilirəm, az qalıb, amma bu ölüm mənə tanış gəlmir… Heç tanış gəlmir… (tədricən Abdın danışığı ləngiyir, səs tonu qalınlaşır və nəhayət ən asta sürətli, anlaşılmaz uğultuya çevrilir. Onun hərəkətləri də, rapid görüntüləri xatırladır… və sonda o, havası buraxılmış şar kimi lampanın üstünə yıxılır. Lampa sönür.)
Qaranlıqdan
tənha səs: Alo… Alo… Məni eşidirsiz?.. Eşidin məni!.. Sizə vacib xəbərim var. Bilin və agah olun: yaxın günlərdə sizi…

Hardansa xəttə dolan danışıq səsləri, tənha səsi eşidilməz edir.

SON

2010-11-08T02:06:00.001-08:00

O məni sevir...

(hekayə əvəzi)

Uzun illərdən bəri Özünü müxtəlif müəmmalı işarələr və eyhamlarla bildirən, qəlbimdən ötəri niskillə ötüşən ən irreal, ən ağlasığmaz istəklərimi həmin andaca, inanılmaz dəqiqliklə yerinə yetirə-yetirə qarşımda şahə qalxan İlahi Sevgi etiraflarının ən sarsıdıcısı, 13 yaşlı oğlumun son bir ili mənə, içi sevgi və iztirab dolu gözlərlə baxa-baxa, dəqiqədə bir:

- Mən səni sevirəm... - deməsi oldu...

İlk günlər, "qədirbilən övlad sevgisinin" şirinliyindən əriyən mən, sinəmə məlhəm kimi yayılan bu bala nəvazişindən az qala məst olur, uşağı bağrıma basaraq, öpüb-qucaqlayırdımsa da, bir müddətdən sonra, heç cür səngimək bilməyən, iztirab və ağrı həddi heç bir vəchlə azalmayan bu etiraflardan cana yığıldığımı, sevgi və mərhəmət saçan bu ilıq sözlərdən qıcıqlandığımı duyub duruxdum... Bir qədər sonra isə, səhər-axşam üstümə qəfil, qaynar su kimi atılan bu sözlərin, anadan olandan bura məni daim öz həssas müşahidəsi altında saxlayan oğlumun, əsəblərimi bu sayaq tarıma çəkmək həvəsi olduğundan şübhələnməyə, uşağı, çox deyilməkdən mənasını itirmiş bu yersiz izharlarına görə məzəmmət eləməyə başladımsa da, heç nəyi dəyişə bilmədim.

Evdə olduğum axşamlar və istirahət günləri məni, saatlarla zilləndiyi kompyuterinin arxasından, otağının uzaq küncündə qapıldığı dərslik səhifələrinin arasından qarabaqara izləyən Rüstəm, televizora baxdığım, telefonla danışdığım, yazı yazdığım yerdə qəfildən ha tərəfimdənsə peyda olur, içi getdikcə dərinləşən gözlərini üzümə zilləyib yazıqlaşır, sonra nəfəsi az qala kəsilə-kəsilə:

- Mən səni sevirəm... - deyir, mən, mənasını itirib qulağımı döyənək eləmiş bu "söz yığınağından" əsəbiləşir, hirsimdən boğula-boğula onun sözünü: "Bilirəm...", "Bunu yüz min dəfələrlə demisən artıq...", "Nolsun axı?.." - kimi sərt cavablarla kəsirdimsə də, bütün bu kobudluğun onu qəti narahat eləmədiyini, var hirsimlə dediyim sözlərimin onun böyür-başından, içiboş, nəfəssiz külək kimi ötüşüb keçdiyini görür və bundan daha pis əsəbləşirdim...

Axır iş gəlib o yerə çatdı ki, məni bu amansız "izhar dolusundan" qorumağa çalışan ərim uşağı danlayıb, bütün axşamı otağında dustaq eləməklə cəzalandırdı.

...Həmin gün Rüstəm bütün axşamı otağından çıxmadı, hava qaraldısa da, otağın işığını yandırmadı.

Bütün axşamı ərimlə mən, səbəbini özümüz də anlamadığımız gizli günah hissiylə aralıq otaqda oturub, dinməz-söyləməz televizora baxdıq. Bir qədər keçmiş ərim, pərtlikdən, ya qorxudan böyümüş gözlərini üzümə dikib astadan:

- Bax, gör, o orda neyniyir?.. - dedi.

Mən ayağa qalxıb ehmal addımlarla otağın qapısına yaxınlaşdım, qapını azca aralayıb içəri baxdım və gördüyüm mənzərədən çaşıb qaldım...

...Rüstəm pallı-paltarlı, üzüqoyulu vəziyyətdə çarpayısına uzanıb qalmışdı... qapının açılmağını, mənim otağa girdiyimi hiss eləsə də, yerindən tərpənmirdi...

...Mən, həyəcandan, ya qorxudan, dizlərimin titrədiyini hiss elədim... çarpayıya yaxınlaşıb Rüstəmin yanında əyləşdim, başını ehmalca sığallayıb lap astadan:

- Axı, niyə belə eləyirsən, ay Rüstəm? - dedim. - Böyük oğlansan, amma özünü uşaq kimi aparırsan. Görürsən, əsəbləşirəm, elə dediyini deyirsən. Axı bir sözü nə qədər deyərlər?..

Rüstəm bir müddət dinmədi, məni eşitmirmiş kimi, barmağının ucunu belə tərpətmədi. Sonra haçandan-haçana ağır, qaranlıq yuxudan ayılantək, aramla mənə sarı çevrilib, otağın yarıqaranlığından, ağlamaqdan şişib qızaran gözləriylə üzümə baxdı, həmin yazıq səslə:

- Səni sevirəm... - dedi və yanağına diyirlənən dolu yaş damlasını qoluyla sildi...

...Bu məqam mən, bu sütül vücudun daşımağa gücü yetmədiyi hədsiz nəhəng Sevginin Özünü - hüdudsuz Mərhəmətdən gərilmiş yeniyetmə gözlərin dərinliyində işaran möhtəşəm üfüq ənginliyinin kiçicik bir hissəsini gördüm... və heyrətdən nəfəsim darala-darala, neçə vaxtdan bəri məni zinhara gətirən amansız etiraflar müəllifinin - mürəkkəb gedişli kompyuter oyunlarından, heyvanat aləmindən savayı bu dünyada heç nəyin marağında olmayan bu 13 yaşlı məktəbli oğlan uşağı olmadığını axır ki, anladım...

2010-11-05T08:00:00.001-07:00

1. Azərbaycan ədəbiyyatı Avropa tədqiqatının diqqətini cəlb edir. .
S. Dohan: «Avropa şərqşünaslığında qadın yazarlar” - 2000
2. “Afaq Məsudun nəsri” - 2003
3. «Afaq Məsudun povestləri» - 2005
4. «Afaq Məsudun əsərlərində sənətkarlıq məsələləri» - 2006
5. Fərqanə Zülfüqarova: “İngilis və Azərbaycan ədəbiyyatlarında insan konsepsiyası – Virciniya Vulf və Afaq Məsudun yaradıcılıqları əsasında” – 2010

2009-06-08T23:04:00.000-07:00

A.MƏSUD

Qorxunc Əlifba

Bir çox sahələrdə gözəçarpan irəliləyişlərinə səmimi qəlbdən sevindiyim ölkəmizin əslində hardasa alt qatında, ruhunda, canında gedən qorxunc, qaçılmaz tənəzzül prosesləri, əqli, mənəvi korlaşma, bütün parlaqlığı ilə ayağa qalxan ruhi deqradassiya bu məmləkətin gözlənilən işıqlı gələcəyinə zülmət dolu şübhə toxumu səpməyindədir. Yüksək rifahlı yaşayışa, işıqlı mənzillərə, müasir avadanlıqlı iş yerlərinə, itirilmiş axar-baxarlı ərazilərimizin bərpasına aparan bu naliyyətlər yazıqlar olsun ki, ümummənəvi miskinləşmə zəminində gedir.

Bu yerdə İsa Peyğəmbəri xatırlasaq: «Bütün dünyanı qazanıb ruhumuzu itirəcəyiksə, son qazancımız nə olacaq?» - deyib bir qədər dərindən düşünməyə ciddi ehtiyac yarandığını anlayarıq.

Ciddi ədəbiyyata, sənətə maraqsızlıq, ali fikrin, duyğunun bütün növ ifadə vasitələrinə anlamsızlıq, televizya ekranlarının savadsız, zövsüz müğənni xanımlar tərəfindən qəribə bir ajiotajla zəbt edilməsi, düşüncəsi evdar qadın səviyyəsindən yuxarı qalxmayan bu şou pərilərinin ideoloji rəhbərlərimizə çevrilmək iddiaları, mədəniyyətimizin baxımsızlıq ucbatından amansız biznes mexanizminə təslim olması meylləri və sair yaxın gələcəkdə əqli-mənəvi imkanlarımızın dövlətli afrika ölkələrinin vətəndaşları ilə yaxud, qonşu türkmənlərlə bərabərləşəcəyini vəd edir.

Uğramaqdə olduğumuz bu mənəvi uçurumun ən qorxunc uçuşlarına isə uşaqlarımız – gələcəyimizi təmin edəcək potensial vətəndaşlarımız, nə vaxtsa dünyanın ən gözəl məmləkətlərindən birinə çevriləcək ölkəmizin adını, ənənələrini, ruhunu və dilini yaşadacaq balaca azərbvycanlılar tuş gəlir. Bu azərbaycanlılar kimlərdi? Onlar hansı mühitlərdə, necə böyüyür? Mənəvi dünyaları, dünya baxışları, dil mədəniyyətləri hansı əsaslar üzrə formalaşır? Bu ümummilli əhəmiyyətli ciddi proses kimlərin, hansı qurumların nəzarəti altındadır?

Bu gün uşaq dünyamızın formalaşmasına xidmət edən qurumların – teatr və məktəblərin, uşaq verlişlərinin və oxu kitablarının vəziyyəti ilə yaxın tanışlıq həyəcandan savayı ayrı hiss doğurmur. Bu sahələrin hər biri ayrıca, geniş söhbətin mövzusudur.

Qələm dostlaroımdan birinin dediyi kimi: «Uşaq verlişlərimizə baxanda, adama elə gəlir, bizim uşaqlar debildir…»

Həqiqətən də, izləmək imkanımız olan rusiya, Türkiyə telekanallarının uşaq verlişlərinə baxdıqca, qələm dostumun yarızarafatla dediyi bu fikrin doğruluğuna inanmaq istəmirsənsə də, uşaq dünyamızın bu miskin mənzərəsindən duyduğun pərtliyi, naqolaylığı gizləyə bilmirsən. Cümlə qura bilməyən, məeasına varılmadan əzbərləmiş, qurama mətnlərlə danışan, öz fikrini ifadə edə bilməyən, ünsiyyətin əlifbası olan bu vacib qabiliyyəti ümumiyyətlə bacarmayan, üzlərinin ifadələri ilə insandan, fərddən çox, eyni sortlu məxluqata bənzəyən uşaqlarımızı seyr etdikcə, ümumiliklə, elliklə düçar oldğumuz bu bəlanı törədən səbəblər, bu səbəblərdən qurtulmağın yolları barədə düşünməkdən üzülürsən.

Bu ürəkbulandıran, qəlb qaraldan vəziyyətin çoxşaxəli səbəblərini arayıb-axtarmağın məsuliyyəti ölkənin elm, təhsil və sənət qurumları, ziyalıları ilə bərabər, bəlkə onlardan da öncə ölkənin bilavasitə maarif sahəsi ilə məşğul olan dövlət dairələrinin üzərinə düşür.

Kövrək uşaq dünyamızı yapıb quran, ona, tanış olacağı dünyanı hərflərlə anladan ilk kitabın – «Əlifba» kitabının titul səhifəsində, qürurlu göy rəngli şriftlə elə belə də yazılıb:

«Məktəbli dost! Bu kitab sənə Azərbaycan dövlətinin hədiyyəsidir!»

Dövlətin bu «hədiyyəsi» «Xəzər» nəşriyyatı tərfindən 2004-cü ildə buraxılıb. Nəşrin müəllifi Yəhya Kərimovdur. Kitab Azərbaycan Respublikası Thəsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilmişdir.

İlk əvvəlbunu qeyd etməyi borcluyam ki, hərfləri tanımayan, söz, təhsil barədə təsəvürü ilk əvvəl rəngli şəkillərdən aldığı ilkin təəssüratları əsasında formalaşan uşaqlarımız üçün nəzərdə tutulan bu kitabın rəsmləri nəyinki cəlbedici deyil, şəkillərdə təsvir olunan «ata-analar», «nənələr» və «babalar», «bağbanlar» və «həkimlər», «müəllimlər» və «çobanlar» üzlərinin ifadələri, bədən biçimləri ilə insanda yalnız vahimə yaradır. Burda tısbağalar dinozavr balalarına, kirpilər qabana, meymunlar siklopa, ayılar itə, itlər dovşana (misalları uzatmaq olar) oxşayır. Burda armudlar qırmızı, əriklər sumağı, cücələr çəhrayı, toyuqlar mavi, marallar bənövşəyi rəngdədir. Nizami Gəncəvinin heykəli isə niyəsə oxuculara arxasını çevirib. Ən qorxunucu isə uşaqlardı. Başları bədənlərindən böyük olan əyriqıç, nöqtəgözlü, eyni üzlü uşaqlar. Ağızlarında əmzik, bələklərindən qartımış üzlərlə boylanan qoca çağalar…

Bu qorxulu kitabda – Azərbaycan dilində bir neçə ekvivalenti olan sözlər də niyəsə, sanki qəribə bir məqsədyönlülüklə rus dilində işlədilir.

Beləliklə «Əlifba»mız uşaqlarımıza təbilə «baraban», sobaya «qaz», idmana «gimnastika», «köynəyə» «kofta», münsiflərə «jüri», dəstə «düjün» (dyujina sözündən), burma mıxa «vint», nüsxəyə «tiraj», qolsuz gödəkçəyə «jilet», yük yerinə «baqaj» və sair (siyahını uzatmaq olar) deməyi öyrədir.

Mətnlər boyu işlənən adlar sırasında, ədəbiyyatçı ailəsində doğulub böyüməyimə və otuz ilə yaxın müddət ərzində ədəbiyyatla məşğul olmağıma baxmayaraq mənşəyini, bəzən heç mənasını da aydınlaşdıra bilmədiyim «Ayət», «Şaban», «Ümmi», «Zərinə», «Alay», «Sima», «Katerina» və «Maksim», hətta «Karmen»də var.

Qəribədir ki, ibtidai siniflərə (I-dən IV-cən) dil və ədəbiyyat tədrisi üzrə kitablar hazırlayan Y.Kərimovun, apastrofun artıq neçə illərdən bəri Azərbaycan dili qrammatikasında işlədilmədiyindən də xəbəri yoxdur.

Ən facilisi isə, əlbəttə ki, oxu mətnləridir.

Kitabın əsasını təşkil edən mənası, məzmunu müəmma dolu bu mətnləri, şərhsiz, izahsız, olduğu kimi nəzərinizə çatdırıram. Düşünürəm ki, bu mətnlər özləri barədə kifayət qədər məlumat verir.

İlk cümlələr: «Ətaya, əy!» (?) səh. 21 (Nəyi? – A.M.)

«Ayna nənəyə at!» (?) səh 21 (Nəyi? – A.M.)

«Aytən boyat» (?) səh 25

«Ay nənə boyat» (?) səh 25

«- Bəybala, bu, ulu baban Buta» (?) səh 29 (Səhv eləmirəmsə, «Buta» qadın adıdır. – A.M.)

- Ana, bu? (?) səh 29

- Bu, ulu nənən Tubu. (?) səh 29

«Baba Butaya: (burda da Buta mətnin üstündə verilən şəklə görə oğlandır. _ A.M.)

- Buta, al bu pulu top al, Altayla oyna» səh.31

«Tural arabaya otur. Onu (?) anbara apar». səh 33 (Nəyi apar? yenə məlum deyil. – A.M.)

«Dəyanət tarlada, talada, dərədə, təpədə olur! (?)

Buralar onun yurdudur». (?) səh 35 (Burda mətn bitir, aşağıda isə iri hərflərlə niyəsə «Dərbənd» sözü yazılıb. – A.M.)

«Odun yanır. Tural oraya odun atır.» (haraya, oduna? – A.M.)

«Tural oradan atılır. Aydın da atılır». səh. 37 («Oradan», yəni haradan? – A.M)

Ədilə yun darayır. Ədibə yunu əyrir. Yundan ip olur» (?) səh.37

«Adilə albalı dərir. Albalı iridir. O, dadlıdır.» (?) səh 39

«Musa Məsmə ilə dama oynayır. Musa Məsməni uddu. O, domino da oynaya bilir.» səh.47 (Heç dəxli var? – A.M.)

«Zərinə anasının əzizidir. Aqası Zərinəyə təzə don, zərli şal aldı. (?) Zərinə bəzəndi.» səh.51

«Qəmər nənə qaz bişirdi (?) O, qazı payladı. (?)» səh 52

«Qabil qışqırdı:

- Uşaqlar qayıq! Qayıq!

Qayıq yaxınlaşdı. Uşaqlar minib, dənizi dolandılar. Qayıq adaya yanaşdı.

Uşaqlar quşlara baxdılar.» səh.53 (Mətn «ibrətamiz»liyi ilə seçilir. – A.M.)

«Qışdır. Qar yağır. Qarğalar dən axtarır. Onlar qarıldayırlar:

- Qarr!.. Qarr!… Qarr!..» səh. 54

«Biz yeni evdə yaşayırıq. Ev meşənin yanındadır. Mənzilimizin beş otağı var. Otaqlar təmiz və səliqəlidir. Evə təzə mebel aldıq». səh.58

«Zeytun xeyirli meyvədir. Zeynal zeytun dərir. O, vedrəni doldurub, Sevdaya verdi. Sevda vedrəni boşaltdı.» səh.59

«Kamilənin beş yaşı tamam oldu. Yoldaşı Maksim ona marka albomu aldı. Katerina isə ona dərslik bağışladı. Kamilə sevindi. Kuklaya Karmen adı verdi. Karmen yeriyir və danışır.» səh.61

«Çəpiş çəmənlikdə otlayırdı. Kiçik it (yəni küçük. A.M.) çəpişt qovdu. Çəpiş çəpərdən tullanıb qaçdı. O, çayı keçdi.» (?) səh 64

«Süsənlə oynayanda Ümminin şarı partladı. Ümmi Süsəndən küsdü. Püstənin təbaşirli əli Ümminin üzünə toxundu. Ümmi Püstədən küsdü. Müslüm Ümminin üzümünü yedi. Ümmi Müslümdən də küsdü. Ümmi üç yoldaşından küsdü. O, düz elədi?» səh.67

«Kövsərin qardaşı Rövşən körpədir. Kövsər onu körpələr evinə apardı. O, uşaqlara şeir söylədi. Onlar şeiri öyrəndilər.» (?) səh 71

«jalənin atası jiquli aldı. jalə və qardaşı Əjdər çox sevindilər. Bir gün ataları onları yaylağa aparacağını bildirdi. O, maşını qarajdan çıxardı. Uşaqlar jilet, jaket, yemək götürüb, baqajla (yük yeri) yerləşdirjilər. jiquli yaylağa qalxdı». səh.80

«Atası jaləni sirkə apardı. Sirk adamla dolu idi. Dirijor çubuğunu qaldıran kimi orkestr çalmağa başladı. Manejə atların üstündə meymunlar çıxdı. Onların əynində pijama və jilet var idi.» səh.81

75-ci səhifədə isə səhifənin sağ tərəfində çəkilən it, pişik, inək və at şəklinin qarşısında iri hərflərlə yazılıb:

Hi-hi-hi-hi…

Ham-ham-ham-ham…

Mo-mo-mo-mo…

Myo-myo-myo-myo…

«Myo»ları, «ham-ham»ları, «mo-mo»ları anladıq. Bəs «hi-hi»nədir? At kişnərtisi?

Kitabın sonluğu da müəllifin «zəngin» söz və fikir ehtiyatından qaynaqlanıb.

«Azərbaycan dövləti sülhsevərdir. Xalqımız dinc yaşamaq istəyir. İstəyir ki, müharibə olmasın. Göyün üzü həmişə aydın və günəşli olsun.

Sülh bizim hüququmuzdur. (?) Biz istəyirik ki, şəhərlər və kəndlər yerlə yeksan olmasın. Biz istəyirik ki, yer üzündəki bütün uşaqlar sağlam böyüsünlər. Biz istəyirik ki, bütün xalqlar dost və mehriban yaşasınlar. (?) Hamı bir-birinə kömək etsin.

Biz yer üzünün uşaqları ilə dostluq etmək istəyirik. Yaşasın yer üzündə sülh!» səh.100

Bu yerdə Böyük Vətən müharibəsi dövrləri deyilmiş bir sözü xatırlayıram: «Müharibənin əsas dayağı arxa cəbhədir.» Bu da bizim arxa cəbhə. Bu sayaq, sözün əsl mənasında təxribatlar törədilən arxa cəbhəsi olan ölkə hansı müharibədə nəyə nail ola bilər? Fikrimcə, kitaba, təhsilə, dilə olan bu münasibət xalqımız üçün günaşırı cəbhə bölgələrimizə xəyanətkar güllələr açan, biçinçilərimizi, kənd sakinlərini, orduda xidmət kdən sütül əsgərlərimizi öldürən məkrli erməni qəsbkarların başımıza gətirdiyi bəlalardan daha təhlükəlidir.

Sözümü yekunlaşdıraraq, ölkəmizin bütün ziyalılarının, dilçilərinin və ədəbiyyatçılarının, əlaqədar təhsil və maarif qurumlarının diqqətini bu zərərli «Əlifba»ya yönəltmək istəiyrəm. Həyatımız, dövrün, zamanın tələbləri bizləri çox şeyə göz yummağa öyrədib. Lakin, elə mətləblər var ki, orda gözünü yumduqca, ürəyinin qanadığını duyursan. Məhz «Əlifba» belə mətləblərdəndir. «Ana», «Vətən», «Azərbaycan» kəlmələrinin ilk dəfə oxunduğu bu müqəddəs kitaba, bir çox şeylərə könüllü, ya könülsüz yumduğumuz gözlərmizi yummuğu ixtiyarımız yoxdur.

Uşaq qəlbini oyadan, ona dilmizin sehrini, dadını anladan, maarifə, sözə sevgi yaradan bu kitablar kitabı bizlərin ilk və ən böyük kitabıdır. Bu müqəddəsliyə hörmətsizlik edənlər, xalqına, vətəninə, dilinə, ən nahəyət müqəddəs Kəlama hörmətsizlik etdiyini, xalqın heysiyyətini təhqir etdiyini anlamalıdır.